《大学》全文(原文+白话译文+逐句释义)

存贵

<p class="ql-block">《大学》全文(原文+白话译文+逐句释义)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第一章(总纲:三纲领、八条目)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">大学之道,在明明德,在亲民,在止于至善。</p><p class="ql-block">知止而后有定,定而后能静,静而后能安,安而后能虑,虑而后能得。</p><p class="ql-block">物有本末,事有终始。知所先后,则近道矣。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">大学的宗旨,在于弘扬光明的德行,在于革新民心,在于达到至善的境界。</p><p class="ql-block">知道目标才能志向坚定,坚定才能内心宁静,宁静才能安稳平和,平和才能思虑周详,周详才能有所收获。</p><p class="ql-block">万物有根本与枝末,万事有开端与结局。明白先后次序,就接近大道了。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">释义</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 明明德:第一个“明”是彰显、发扬;第二个“明德”指人先天具有的光明善性。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 亲民:“亲”通“新”,意为革新自我与民众的德性。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 止于至善:达到并坚守最高的善德境界。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">古之欲明明德于天下者,先治其国;</p><p class="ql-block">欲治其国者,先齐其家;</p><p class="ql-block">欲齐其家者,先修其身;</p><p class="ql-block">欲修其身者,先正其心;</p><p class="ql-block">欲正其心者,先诚其意;</p><p class="ql-block">欲诚其意者,先致其知;</p><p class="ql-block">致知在格物。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">物格而后知至,知至而后意诚,意诚而后心正,心正而后身修,身修而后家齐,家齐而后国治,国治而后天下平。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">古代想向天下彰显善德的人,先治理好国家;想治国,先管好家庭;想齐家,先修养自身;想修身,先端正内心;想正心,先意念真诚;想诚意,先获得真知;获得真知在于探究事物原理。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">探究万物后真知完备,真知完备后意念真诚,意念真诚后内心端正,内心端正后修养自身,自身修好后家庭和睦,家庭和睦后国家安定,国家安定后天下太平。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">释义(八条目)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 格物:探究事物本质与规律。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 致知:获得完备的知识与智慧。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 诚意:意念真诚,不自欺欺人。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 正心:端正内心,不被情绪偏私干扰。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 修身:修养自身品德行为。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 齐家:管理好家庭与家族。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 治国:治理好诸侯国(国家)。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 平天下:使天下安定太平。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">自天子以至于庶人,壹是皆以修身为本。</p><p class="ql-block">其本乱而末治者,否矣。</p><p class="ql-block">其所厚者薄,而其所薄者厚,未之有也。</p><p class="ql-block">此谓知本,此谓知之至也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">从天子到百姓,都以修身为根本。</p><p class="ql-block">根本混乱而枝末治理好,不可能。</p><p class="ql-block">该重视的却轻视,该轻视的却重视,从未有过。</p><p class="ql-block">这叫知道根本,是最高的智慧。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第二章(释“格物致知”,古本阙,朱熹补传)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文(朱熹补)</p><p class="ql-block">所谓致知在格物者,言欲致吾之知,在即物而穷其理也。</p><p class="ql-block">盖人心之灵莫不有知,而天下之物莫不有理。</p><p class="ql-block">惟于理有未穷,故其知有不尽也。</p><p class="ql-block">是以大学始教,必使学者即凡天下之物,莫不因其已知之理而益穷之,以求至乎其极。</p><p class="ql-block">至于用力之久,而一旦豁然贯通焉,则众物之表里精粗无不到,而吾心之全体大用无不明矣。</p><p class="ql-block">此谓物格,此谓知之至也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">获得真知在于探究事物,即通过接触事物穷尽其中道理。</p><p class="ql-block">人心灵明皆有认知能力,天下万物皆有规律。</p><p class="ql-block">因道理未穷尽,所以认知不完整。</p><p class="ql-block">因此大学教学,让学习者对天下万物,从已知道理进一步探究,直达极致。</p><p class="ql-block">长久用功后,一旦豁然贯通,万物表里精粗皆能知晓,本心全体大用皆能明了。</p><p class="ql-block">这就是穷尽事物,这就是认知的极致。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第三章(释“诚意”)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">所谓诚其意者,毋自欺也。</p><p class="ql-block">如恶恶臭,如好好色,此之谓自谦。</p><p class="ql-block">故君子必慎其独也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">小人闲居为不善,无所不至,见君子而后厌然,掩其不善而著其善。</p><p class="ql-block">人之视己,如见其肺肝然,则何益矣?</p><p class="ql-block">此谓诚于中,形于外,故君子必慎其独也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">曾子曰:“十目所视,十手所指,其严乎!”</p><p class="ql-block">富润屋,德润身,心广体胖,故君子必诚其意。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">意念真诚,就是不欺骗自己。</p><p class="ql-block">像厌恶臭气、喜爱美色那样自然,这叫自我满足。</p><p class="ql-block">所以君子独处时必须谨慎。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">小人私下作恶,无所不为;见到君子便掩饰恶行、显露善举。</p><p class="ql-block">别人看你,如同看透心肺,掩饰有何用?</p><p class="ql-block">内心真诚,必显露于外,故君子独处必谨慎。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">曾子说:“众人注视、指点,何其威严!”</p><p class="ql-block">财富装饰房屋,德行修养自身,心胸宽广则体态安详,故君子必意念真诚。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">释义</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 慎独:独处无人监督时,仍坚守道德准则。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">- 自谦(qiè):“谦”通“慊”,心安理得。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第四章(释“正心修身”)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">所谓修身在正其心者:身有所忿懥,则不得其正;有所恐惧,则不得其正;有所好乐,则不得其正;有所忧患,则不得其正。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">心不在焉,视而不见,听而不闻,食而不知其味。</p><p class="ql-block">此谓修身在正其心。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">修养自身在于端正内心:心怀愤怒、恐惧、喜好、忧虑,内心都无法端正。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">心不专注,看而不见,听而不闻,食而无味。</p><p class="ql-block">这就是修养自身在于端正内心。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第五章(释“修身齐家”)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">所谓齐其家在修其身者:人之其所亲爱而辟焉,之其所贱恶而辟焉,之其所畏敬而辟焉,之其所哀矜而辟焉,之其所敖惰而辟焉。</p><p class="ql-block">故好而知其恶,恶而知其美者,天下鲜矣。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">故谚有之曰:“人莫知其子之恶,莫知其苗之硕。”</p><p class="ql-block">此谓身不修不可以齐其家。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">管好家庭在于修养自身:人对亲爱、厌恶、敬畏、怜悯、傲慢的人,都会有偏私。</p><p class="ql-block">喜欢某人却知其缺点,厌恶某人却知其优点,天下少有。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">谚语说:“人不知自己儿子的坏处,不知自己禾苗的茁壮。”</p><p class="ql-block">这就是自身不修,无法管好家庭。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第六章(释“齐家治国”)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">所谓治国必先齐其家者,其家不可教而能教人者,无之。</p><p class="ql-block">故君子不出家而成教于国:孝者,所以事君也;悌者,所以事长也;慈者,所以使众也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《康诰》曰:“如保赤子。”</p><p class="ql-block">心诚求之,虽不中,不远矣。</p><p class="ql-block">未有学养子而后嫁者也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一家仁,一国兴仁;一家让,一国兴让;一人贪戾,一国作乱:其机如此。</p><p class="ql-block">此谓一言偾事,一人定国。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">尧舜帅天下以仁,而民从之;桀纣帅天下以暴,而民从之;其所令反其所好,而民不从。</p><p class="ql-block">是故君子有诸己而后求诸人,无诸己而后非诸人。</p><p class="ql-block">所藏乎身不恕,而能喻诸人者,未之有也。</p><p class="ql-block">故治国在齐其家。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">治国必先齐家:自家都管不好,怎能管好别人,没有这种情况。</p><p class="ql-block">君子不出家门,就能在全国推行教化:孝顺父母可侍奉君主,尊敬兄长可侍奉长辈,慈爱子女可管理民众。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《康诰》说:“像保护婴儿一样。”</p><p class="ql-block">诚心追求,即使不完全符合,也不会太远。</p><p class="ql-block">没有先学会养孩子再出嫁的道理。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一家仁爱,一国兴起仁爱;一家谦让,一国兴起谦让;一人贪婪暴戾,一国作乱:关键如此。</p><p class="ql-block">这就是一句话败事,一人安定国家。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">尧舜以仁爱引领天下,民众跟随;桀纣以暴虐引领天下,民众跟随;政令与喜好相反,民众不会服从。</p><p class="ql-block">所以君子自身做到后再要求他人,自身没有缺点后再批评他人。</p><p class="ql-block">自身没有恕道,却能教导他人,从未有过。</p><p class="ql-block">所以治国在于管好家庭。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">第七章(释“治国平天下”)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block">所谓平天下在治其国者:上老老而民兴孝,上长长而民兴悌,上恤孤而民不倍,是以君子有絜矩之道也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">所恶于上,毋以使下;所恶于下,毋以事上;所恶于前,毋以先后;所恶于后,毋以从前;所恶于右,毋以交于左;所恶于左,毋以交于右:此之谓絜矩之道。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《诗》云:“乐只君子,民之父母。”</p><p class="ql-block">民之所好好之,民之所恶恶之,此之谓民之父母。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《诗》云:“节彼南山,维石岩岩。赫赫师尹,民具尔瞻。”</p><p class="ql-block">有国者不可以不慎,辟则为天下僇矣。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《诗》云:“殷之未丧师,克配上帝。仪监于殷,峻命不易。”</p><p class="ql-block">道得众则得国,失众则失国。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">是故君子先慎乎德。</p><p class="ql-block">有德此有人,有人此有土,有土此有财,有财此有用。</p><p class="ql-block">德者本也,财者末也。</p><p class="ql-block">外本内末,争民施夺。</p><p class="ql-block">是故财聚则民散,财散则民聚。</p><p class="ql-block">是故言悖而出者,亦悖而入;货悖而入者,亦悖而出。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《康诰》曰:“惟命不于常。”</p><p class="ql-block">道善则得之,不善则失之矣。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《楚书》曰:“楚国无以为宝,惟善以为宝。”</p><p class="ql-block">舅犯曰:“亡人无以为宝,仁亲以为宝。”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《秦誓》曰:“若有一个臣,断断兮无他技,其心休休焉,其如有容焉。人之有技,若己有之;人之彦圣,其心好之,不啻若自其口出。实能容之,以能保我子孙黎民,尚亦有利哉!人之有技,媢嫉以恶之;人之彦圣,而违之俾不通。实不能容,以不能保我子孙黎民,亦曰殆哉!”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">唯仁人放流之,迸诸四夷,不与同中国。</p><p class="ql-block">此谓唯仁人为能爱人,能恶人。</p><p class="ql-block">见贤而不能举,举而不能先,命也;见不善而不能退,退而不能远,过也。</p><p class="ql-block">好人之所恶,恶人之所好,是谓拂人之性,灾必逮夫身。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">是故君子有大道,必忠信以得之,骄泰以失之。</p><p class="ql-block">生财有大道:生之者众,食之者寡,为之者疾,用之者舒,则财恒足矣。</p><p class="ql-block">仁者以财发身,不仁者以身发财。</p><p class="ql-block">未有上好仁而下不好义者也,未有好义其事不终者也,未有府库财非其财者也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟献子曰:“畜马乘,不察于鸡豚;伐冰之家,不畜牛羊;百乘之家,不畜聚敛之臣。与其有聚敛之臣,宁有盗臣。”</p><p class="ql-block">此谓国不以利为利,以义为利也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">长国家而务财用者,必自小人矣。</p><p class="ql-block">彼为善之,小人之使为国家,灾害并至。虽有善者,亦无如之何矣。</p><p class="ql-block">此谓国不以利为利,以义为利也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block">平定天下在于治理国家:君主尊敬老人,民众兴起孝道;君主尊敬长辈,民众兴起悌道;君主体恤孤儿,民众不背叛,所以君子有“絜矩之道”(推己及人)。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">厌恶上级的做法,就不要对下级做;厌恶下级的做法,就不要对上级做;厌恶前人的做法,就不要对后人做;厌恶后人的做法,就不要对前人做;厌恶右边的做法,就不要对左边做;厌恶左边的做法,就不要对右边做:这就是絜矩之道。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《诗经》说:“快乐的君子,是民众的父母。”</p><p class="ql-block">民众喜爱的就喜爱,民众厌恶的就厌恶,这才是民众的父母。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《诗经》说:“巍峨南山,岩石耸立。显赫尹氏,民众注视。”</p><p class="ql-block">君主不可不谨慎,偏私就会被天下讨伐。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《诗经》说:“殷朝未失民心时,能配上天。应以殷为鉴,天命不易。”</p><p class="ql-block">得民心则得国家,失民心则失国家。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">所以君子首先谨慎修养德行。</p><p class="ql-block">有德才有民众,有民众才有土地,有土地才有财富,有财富才有功用。</p><p class="ql-block">德行是根本,财富是枝末。</p><p class="ql-block">舍本逐末,会与民争利。</p><p class="ql-block">财富聚集则民众离散,财富分散则民众凝聚。</p><p class="ql-block">言语悖逆而出,也会悖逆而入;财富悖逆而来,也会悖逆而去。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《康诰》说:“天命无常。”</p><p class="ql-block">行善则得天命,作恶则失天命。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《楚书》说:“楚国无珍宝,唯有善为宝。”</p><p class="ql-block">舅犯说:“流亡者无珍宝,唯有仁爱亲人为宝。”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《秦誓》说:“若有一位大臣,诚实无他技,心胸宽广能容人。他人有才能,如同自己有;他人贤明,真心喜爱,如同口中称赞。能容纳他人,可保护子孙民众,有利国家!他人有才能,嫉妒厌恶;他人贤明,阻挠排挤。不能容纳,无法保护子孙民众,危险!”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">唯有仁人能流放恶人,驱逐到四方蛮夷,不让同处中原。</p><p class="ql-block">只有仁人能爱人,能憎恶人。</p><p class="ql-block">见贤能不举荐,举荐不重用,是怠慢;见恶人不罢免,罢免不远离,是过错。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">喜爱民众厌恶的,厌恶民众喜爱的,违背人性,灾祸必至。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">君子有大道:忠信则得,骄奢则失。</p><p class="ql-block">生财有正道:生产者多,消费者少,生产迅速,用度节俭,财富充足。</p><p class="ql-block">仁者用财富修养自身,不仁者牺牲自身聚敛财富。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">君主好仁,民众必好义;民众好义,事业必成;府库财富必能长久保有。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟献子说:“有马车的大夫,不养鸡猪;有冰窖的卿大夫,不养牛羊;有百辆兵车的世家,不设聚敛之臣。与其有聚敛之臣,宁有盗窃之臣。”</p><p class="ql-block">国家不应以利益为利,而应以道义为利。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">掌管国家却专注聚财,必起用小人。</p><p class="ql-block">小人治国,灾祸并至,即使有贤臣也无法挽救。</p><p class="ql-block">国家不应以利益为利,而应以道义为利。</p>