宗师列传——苏洵苏轼苏辙

空谷幽尘

<p class="ql-block">精神伟大的人,永远像一轮太阳,无论他流放到什么地方,他都一样光芒万丈。哪怕他去世万年,依然光芒四射,普照万古长青。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">苏轼苏辙,一生被贬多地,不是因为做错了什么,犯了什么错,而是身遭陷害。但,赤诚之心,终不改。</p> <p class="ql-block">让人没有想到的是,苏轼死后,苏辙定居颖昌(许昌),当时蔡京霸权,祸国殃民,尽毁三苏文集,还要驱赶苏辙。</p><p class="ql-block">自古奸臣当道,国将不国。</p><p class="ql-block">苏轼66岁,苏辙74岁,晚年隐居颍川,著《颍滨遗老传》。</p> <p class="ql-block">苏洵,二十七岁才发奋读书,三试不第。焚书明志,不再科举。钻研历史,著《六国论》《过秦论》等文章,陪两个儿子进京赶考时,被欧阳修赏识,一举天下闻名。</p><p class="ql-block">悉心教导两个儿子,取名苏轼苏辙,都是有生意的。</p> <p class="ql-block">苏洵教导儿子:</p><p class="ql-block">为一身谋则愚,</p><p class="ql-block">为天下谋则智。</p> <p class="ql-block">《和子由渑池怀旧》苏轼(全文)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">人生到处知何似,应似飞鸿踏雪泥。</p><p class="ql-block">泥上偶然留指爪,鸿飞那复计东西。</p><p class="ql-block">老僧已死成新塔,坏壁无由见旧题。</p><p class="ql-block">往日崎岖还记否?路长人困蹇驴嘶。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一、字词简注</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 子由:苏辙,苏轼弟弟</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 渑池:今河南渑池,兄弟早年赶考曾留宿此地僧舍、壁上题诗</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 飞鸿:大雁、鸿雁</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 蹇(jiǎn)驴:跛脚的驴子</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">5. 雪泥鸿爪:本诗衍生成语,比喻往事留下的浅浅痕迹</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">二、逐句白话释义</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 人生到处知何似,应似飞鸿踏雪泥。</p><p class="ql-block">人这一生四处漂泊奔波,像什么呢?就像天上飞翔的大雁,偶然踩过积雪泥土。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 泥上偶然留指爪,鸿飞那复计东西。</p><p class="ql-block">雪地上只是偶然留下几道爪印,大雁展翅飞走,哪会再纠结、留恋这片印记,计较自己飞向东方还是西方。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">哲理核心:人生际遇都是偶然,痕迹短暂,不必执着过往得失、去处归留。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">3. 老僧已死成新塔,坏壁无由见旧题。</p><p class="ql-block">当年接待我们的老僧早已离世,只留下存放骨灰的新塔;昔日一同题诗的墙壁早已破败,再也看不到当年写下的诗句。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">写眼前物是人非,印证“雪泥爪印终将消散”。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">4. 往日崎岖还记否?路长人困蹇驴嘶。</p><p class="ql-block">你还记得当年我们一同走过的艰难路途吗?长路漫漫,人疲惫不堪,跛驴一路不停嘶鸣。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">回忆少年赶考的艰苦往事,用共同经历呼应开篇的人生感慨。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">三、全诗整体主旨</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">这首是苏轼写给弟弟苏辙的和诗,分两层:</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 前四句讲道理:用“飞鸿雪泥”绝妙比喻,看淡人生漂泊与得失——所有经历、功名、悲欢都只是偶然留下的痕迹,转瞬即逝,不必耿耿于怀,藏着苏轼豁达通透的人生观。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 后四句忆旧事:回到渑池旧地,见僧死、壁毁,触景生情,追忆兄弟年少共患难的时光,在沧桑里藏着手足深情。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">整体既有对世事无常的感慨,又不悲观消沉,透出随缘自适、看淡得失的旷达胸襟。</p> <p class="ql-block">《前赤壁赋》(全文·苏轼)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">元丰五年(1082)苏轼贬黄州所作,俗称《赤壁赋》 </p><p class="ql-block">壬戌之秋,七月既望,苏子与客泛舟游于赤壁之下。</p><p class="ql-block">清风徐来,水波不兴。</p><p class="ql-block">举酒属客,诵明月之诗,歌窈窕之章。</p><p class="ql-block">少焉,月出于东山之上,徘徊于斗牛之间。白露横江,水光接天。</p><p class="ql-block">纵一苇之所如,凌万顷之茫然。</p><p class="ql-block">浩浩乎如冯虚御风,而不知其所止;</p><p class="ql-block">飘飘乎如遗世独立,羽化而登仙。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">于是饮酒乐甚,扣舷而歌之。歌曰:</p><p class="ql-block">“桂棹兮兰桨,击空明兮溯流光。</p><p class="ql-block">渺渺兮予怀,望美人兮天一方。”</p><p class="ql-block">客有吹洞箫者,倚歌而和之。</p><p class="ql-block">其声呜呜然,如怨如慕,如泣如诉;</p><p class="ql-block">余音袅袅,不绝如缕。</p><p class="ql-block">舞幽壑之潜蛟,泣孤舟之嫠妇。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏子愀然,正襟危坐,而问客曰:“何为其然也?”</p><p class="ql-block">客曰:“‘月明星稀,乌鹊南飞。’此非曹孟德之诗乎?西望夏口,东望武昌,山川相缪,郁乎苍苍,此非孟德之困于周郎者乎?方其破荆州,下江陵,顺流而东也,舳舻千里,旌旗蔽空,酾酒临江,横槊赋诗,固一世之雄也,而今安在哉?况吾与子渔樵于江渚之上,侣鱼虾而友麋鹿;驾一叶之扁舟,举匏樽以相属。</p><p class="ql-block">寄蜉蝣于天地,渺沧海之一粟。</p><p class="ql-block">哀吾生之须臾,羡长江之无穷。</p><p class="ql-block">挟飞仙以遨游,抱明月而长终。</p><p class="ql-block">知不可乎骤得,托遗响于悲风。”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏子曰:“客亦知夫水与月乎?逝者如斯,而未尝往也;盈虚者如彼,而卒莫消长也。盖将自其变者而观之,则天地曾不能以一瞬;自其不变者而观之,则物与我皆无尽也,而又何羡乎!且夫天地之间,物各有主,苟非吾之所有,虽一毫而莫取。</p><p class="ql-block">惟江上之清风,与山间之明月,</p><p class="ql-block">耳得之而为声,目遇之而成色;</p><p class="ql-block">取之无禁,用之不竭。</p><p class="ql-block">是造物者之无尽藏也,而吾与子之所共适。”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">客喜而笑,洗盏更酌。肴核既尽,杯盘狼籍。相与枕藉乎舟中,不知东方之既白。</p><p class="ql-block"> </p> <p class="ql-block">一、白话大意分段解读</p><p class="ql-block">第一段:夜游赤壁,乐而忘尘</p><p class="ql-block">壬戌年秋天七月十六,我和客人乘船在赤壁下游玩。清风缓缓吹来,江面平静。举杯劝酒,吟诵《月出》诗篇。不久月亮从东山升起,在斗、牛星宿间缓缓徘徊。白茫茫水汽铺满江面,水光与天际相连。任凭小船飘荡,越过万顷苍茫江水;只觉凌空乘风,不知去往何处,仿佛脱离尘世,飞升成仙。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">第二段:扣舷放歌,箫声转悲</p><p class="ql-block">酒喝得畅快,敲着船舷唱歌:桂木船桨划破月光,逆着粼粼波光前行;我心绪悠远,思念心中理想之人,却远在天边。有位客人吹洞箫,伴着歌声应和。箫声凄婉,像哀怨、像思慕,像抽泣、像倾诉;余音绵长不断,能让深渊蛟龙起舞,让孤舟寡妇落泪。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">第三段:客抒悲怀——叹兴亡、哀人生短暂</p><p class="ql-block">我神色凝重,端正坐好问客人为何箫声悲凉。</p><p class="ql-block">客人说:曹操“月明星稀”的诗句,此地正是当年周瑜大破曹军之处。当年曹操席卷荆襄,战船千里、旗帜遮江,临江饮酒、横矛作诗,一代枭雄,如今又在哪里?</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">你我不过江边渔樵,与鱼虾麋鹿为伴,驾小船、举酒杯。人生如同蜉蝣寄身天地,渺小得像大海一粒米;哀叹生命短促,羡慕江水万古奔流。想与仙人同游、伴明月永存,明知不可能,只能借箫声把愁绪托付秋风。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">第四段:苏子开解——变与不变的人生哲理(全文核心)</p><p class="ql-block">我说:你懂江水明月吗?江水不停流淌,实则从未真正流走;月亮有圆有缺,本身不曾增减。</p><p class="ql-block">从变化看:天地万物,一瞬间都在更新;</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">从永恒看:万物与人同属宇宙本体,生生不息,又何必羡慕长江明月?</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">天地万物各有归属,不属于自己的一丝一毫也不能索取。唯有江上清风、山间明月:耳朵听见便是天籁,眼睛望见便是美景;取用无人禁止,享用永不枯竭,这是大自然无穷宝藏,你我可以一同享有。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">第五段:释怀尽欢,酣眠至天明</p><p class="ql-block">客人豁然开怀大笑,重新斟酒。菜肴果品吃完,杯盘散乱,大家互相枕靠睡在船中,不知不觉天已破晓。</p><p class="ql-block">二、深层主旨与文学、思想意义</p><p class="ql-block">1. 写作背景</p><p class="ql-block">苏轼乌台诗案后被贬黄州,仕途重创、内心苦闷,夜游赤壁借水月、主客问答,完成自我精神救赎 。文中“客”是苏轼内心失意、悲观一面的化身,“苏子”是自我开导、旷达通透的自己。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 三层核心思想意义</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">(1)消解历史虚无:再伟大功业终成空</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">曹操盖世英雄,如今烟消云散;荣华、霸业、功名都是短暂过客,不必执着于建功立业、留名不朽。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">(2)辩证生死时空:破“人生苦短”之悲(哲学核心)</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">融合儒、道、佛思想,提出变与不变统一观:</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">- 不必因生命短暂而悲伤:个体虽转瞬即逝,但人作为天地一部分,精神、自然本体永恒;</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">- 放下对长生、永恒名利的执念,跳出“小我渺小”的焦虑。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">(3)安顿心灵:在自然中寻取自由与富足</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">物质财富各有归属,强求只会痛苦;而清风明月这类自然之美人人可得、永不匮乏。主张放下对外物占有欲,向内寻求精神自足,随缘自适,逆境中也能享受当下之乐。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 文学地位意义</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 宋代文赋巅峰:打破骈文束缚,散文流畅、情景理合一,写景空灵、抒情跌宕、说理通透;</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 情感完整闭环:乐→悲→大乐</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">开篇山水之乐→箫声触发身世历史之悲→哲理思辨后超脱释然,情绪层层递进,完成精神升华;</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 塑造苏轼标志性人格:身处贬谪逆境,不沉溺痛苦,以通透眼光接纳无常,活出乐观旷达,成为后世失意文人精神范本。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">4. 现实启示</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">面对挫折、失意、生命短暂的焦虑时,不必困于得失荣辱:看清世事流变,珍惜眼前自然与当下生活,向内建立精神富足,从容接纳人生起落。</p> <p class="ql-block">题西林壁</p><p class="ql-block">苏轼</p><p class="ql-block">横看成岭侧成峰,</p><p class="ql-block">远近高低各不同。</p><p class="ql-block">不识庐山真面目,</p><p class="ql-block">只缘身在此山中。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">诗句含义与哲理</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 表层:描写庐山移步换景、姿态万千的山水风光。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 深层哲理(核心)</p><p class="ql-block">当局者迷,旁观者清。人常常会被所处的位置、当下的处境局限视野,难以看清事物全貌;跳出固有立场与视角,才能客观认识真相。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">这首诗将写景与说理融为一体,浅显易懂,流传极广。</p> <p class="ql-block">为国者,当务其时,不求其名。</p><p class="ql-block"> ——苏辙</p> <p class="ql-block">《千秋岁·次韵少游》(苏轼 海南所作)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">岛边天外,未老身先退。</p><p class="ql-block">珠泪溅,丹衷碎。</p><p class="ql-block">声摇苍玉佩,色重黄金带。</p><p class="ql-block">一万里,斜阳正与长安对。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">道远谁云会,罪大天能盖。</p><p class="ql-block">君命重,臣节在。</p><p class="ql-block">新恩犹可觊,旧学终难改。</p><p class="ql-block">吾已矣,乘桴且恁浮于海。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">注释</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 少游:秦观,秦观原作《千秋岁·水边沙外》,苏轼依其韵和作。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 长安:代指北宋都城汴京(开封)。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 觊(jì):期盼、希冀。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 乘桴浮于海:语出《论语》,指避世漂泊。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">二、苏轼另一首《千秋岁·徐州重阳作》</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">浅霜侵绿。发少仍新沐。</p><p class="ql-block">冠直缝,巾横幅。</p><p class="ql-block">美人怜我老,玉手簪金菊。</p><p class="ql-block">秋露重,真珠落袖沾馀馥。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">坐上人如玉。花映花奴肉。</p><p class="ql-block">蜂蝶乱,飞相逐。</p><p class="ql-block">明年人纵健,此会应难复。</p><p class="ql-block">须细看,晚来明月和银烛。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">附:秦观原词《千秋岁·水边沙外》(苏轼次韵对象)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">水边沙外,城郭春寒退。</p><p class="ql-block">花影乱,莺声碎。</p><p class="ql-block">飘零疏酒盏,离别宽衣带。</p><p class="ql-block">人不见,碧云暮合空相对。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">忆昔西池会,鹓鹭同飞盖。</p><p class="ql-block">携手处,今谁在。</p><p class="ql-block">日边清梦断,镜里朱颜改。</p><p class="ql-block">春去也,飞红万点愁如海。</p> <p class="ql-block">别海南黎民表</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文(通行流传本)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">宋·苏轼</p><p class="ql-block">我本海南民,寄生西蜀州。</p><p class="ql-block">忽然跨海去,譬如事远游。</p><p class="ql-block">平生生死梦,三者无劣优。</p><p class="ql-block">知君不再见,欲去且少留。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">古本原版(《冷斋夜话》最早记载)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">我本儋耳民,寄生西蜀州。</p><p class="ql-block">忽然跨海去,譬如事远游。</p><p class="ql-block">平生生死梦,三者无劣优。</p><p class="ql-block">知君不再见,欲去且少留。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">背景</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">元符三年(1100),苏轼遇赦,即将离开贬居三年的儋州,临别赠好友黎子云(黎民表)。黎子云是当地黎族名士,东坡在儋时常与他讲学交游。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">注释</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 儋耳:儋州,海南古地名;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 寄生:客居、暂住;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 三者:生、死、浮生若梦;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 少留:稍作停留。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">我本就把海南当作故土,西蜀眉山反倒只是客居之地。</p><p class="ql-block">如今忽然要渡海北归,只当作一场远行罢了。</p><p class="ql-block">人的一生,生、死、梦幻,本没有高低好坏之分。</p><p class="ql-block">心知你我此生恐怕难再相逢,将要动身,却又舍不得多留片刻。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">赏析</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 情深至重:苏轼本是蜀人,却说“我本海南民”,三年蛮荒贬谪,早已把儋州、黎民视作故乡;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 旷达胸襟:将贬谪归乡轻说成“远游”,看淡仕途坎坷;以生死梦无优劣,消解离别悲苦;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 柔情收尾:通篇看淡生死荣辱,末句一转,流露不舍故人的真挚温情,刚柔相济。</p> <p class="ql-block">六月二十日夜渡海(苏轼,俗称《夜渡海》)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">参横斗转欲三更,苦雨终风也解晴。</p><p class="ql-block">云散月明谁点缀?天容海色本澄清。</p><p class="ql-block">空余鲁叟乘桴意,粗识轩辕奏乐声。</p><p class="ql-block">九死南荒吾不恨,兹游奇绝冠平生 。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">创作背景</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">元符三年(1100),苏轼被贬海南儋州三年后遇赦北归。原定白日渡海,连日狂风暴雨无法出海;入夜风雨骤停,月夜渡琼州海峡,写下此诗,是东坡晚年代表作之一 。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">字词注释</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 参(shēn)横斗转:参星横斜、北斗移位,已是深夜将近三更。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 苦雨终风:久下不停的雨、终日不止的大风。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 鲁叟:孔子。乘桴(fú):小木筏,语出《论语》“道不行,乘桴浮于海”。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 轩辕:黄帝,传说黄帝在洞庭奏《咸池》仙乐,此处喻海浪涛声。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">5. 九死南荒:流落蛮荒海南,历经生死磨难。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">6. 兹游:这次贬谪海南的经历。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">参星横斜、北斗西移,将近三更;连日狂风暴雨,终究放晴。</p><p class="ql-block">乌云散尽、明月当空,何须外物装点?海天原本澄澈明净。</p><p class="ql-block">空怀有孔子济世不成、泛舟沧海的心境,海涛声声,恍若听见黄帝的仙乐。</p><p class="ql-block">纵使流落南荒九死一生,我也毫无遗憾;此番漂泊游历,是我一生最奇绝的际遇。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">简要赏析</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 写景喻心:风雨消散、海天澄清,既写渡海夜景,又比喻自身清白,谗言诬陷终会消散。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 典故抒怀:借孔子、黄帝典故,写渡海漂泊之境,看淡仕途得失。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 旷达风骨:尾联振起全篇,将生死磨难视作平生奇游,尽显东坡超然豁达、百折不挠的胸襟。</p> <p class="ql-block">自题金山画像</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">宋·苏轼</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">心似已灰之木,</p><p class="ql-block">身如不系之舟。</p><p class="ql-block">问汝平生功业,</p><p class="ql-block">黄州惠州儋州。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">注释</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 创作背景:建中靖国元年(1101),苏轼从海南儋州遇赦北归,途经镇江金山寺,见到李公麟早年为自己画的肖像,提笔自题此诗,距他离世仅两月,是晚年自况绝笔。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 心似已灰之木:化用《庄子》“形如槁木,心如死灰”,并非消沉绝望,而是历经半生贬谪,看淡功名得失,内心澄澈无执念。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 不系之舟:典出《庄子》,喻身世漂泊、不受俗世束缚。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 黄州、惠州、儋州:苏轼人生三次重大贬谪之地,黄州是乌台诗案后,惠州、儋州是晚年远贬蛮荒,他自嘲半生“功业”全在颠沛流放之中。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话译文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">我的内心如同燃尽灰烬的枯木,不再为名利牵动;</p><p class="ql-block">一身漂泊,像没有缆绳拴住的孤舟。</p><p class="ql-block">若要问我这一生有什么功业成就,</p><p class="ql-block">便是黄州、惠州、儋州这三处贬谪之地。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">简析</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">短短二十四字,概括苏轼一生起落。前两句写心境与身世,后两句以自嘲作结,把苦难贬谪当作人生沉淀,藏着历经磨难后的通透旷达。</p> <p class="ql-block">补子瞻赠姜唐佐秀才</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">宋·苏辙</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">并引(小序)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">予兄子瞻谪居儋耳,琼州秀才姜唐佐往从之游,气和而言道,有中州士人之风。子瞻爱之,赠二句:沧海何曾断地脉,白袍端合破天荒,且嘱:他日登科,我为你补完全诗。</p><p class="ql-block">后姜唐佐中举,过汝南见苏辙,此时苏轼已去世两年。苏辙睹句流涕,依兄长遗愿补足全篇。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">全诗七律</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">生长茅间有异芳,风流稷下古诸姜。</p><p class="ql-block">适从琼管鱼龙窟,秀出羊城翰墨场。</p><p class="ql-block">沧海何曾断地脉,白袍端合破天荒。</p><p class="ql-block">锦衣他日千人看,始信东坡眼力长。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">注释</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 姜唐佐:海南琼州第一位举人,苏轼在儋州最得意门生。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 稷下:战国稷下学宫,代指饱学文士。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 琼管:琼州,代指海南;鱼龙窟:指偏远海岛蛮荒之地。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 羊城:广州,姜唐佐在此参加乡试中举。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">5. 破天荒:旧指地方百年无人登科,姜唐佐是海南首位中举之人。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话浅译</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">出身乡野却自有出众才情,颇有古时姜氏先贤的文雅风骨。</p><p class="ql-block">你从海岛蛮荒之地走出,在广州文坛科考中展露超群才华。</p><p class="ql-block">茫茫大海怎能隔断中原与海南的文脉地脉?布衣书生定能打破本地无举人的历史。</p><p class="ql-block">将来你身着锦绣官衣,万众瞩目,世人方知东坡先生识人眼光长远。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">背景补充</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏轼当年只写中间两句,约定等姜唐佐登科再补全;可姜唐佐中举时东坡已逝,苏辙替兄长完成遗作,成为海南文学史上名篇。</p> <p class="ql-block">《颍滨遗老传》(苏辙 自叙传,分上下两篇,收录于《栾城集》)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一、简介</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏辙晚年隐居颍川,自号颍滨遗老,此文为自传,完整记述一生:少年登科、王安石变法、元祐执政、新旧党争、贬谪生涯,是研究苏轼、苏辙与北宋中后期史第一手史料。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">二、开篇原文(上篇起首)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">颍滨遗老姓苏氏,名辙,字子由。年十九举进士,释褐。二十三举直言,仁宗亲策之于廷。时上春秋高,始倦于勤。辙因所问,极言得失。策入,辙自谓必见黜。然考官司马君实第以三等,范景仁难之。蔡君谟曰:“吾三司使也。司会之言,吾愧之而不敢怨。”惟胡武平以为不逊,力请黜之。上不许,曰:“以直言召人,而以直弃之,天下谓我何?”宰相不得已,置之下第,除商州军事推官。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">是时先君被命修《礼书》,而兄子瞻出签书凤翔判官,傍无侍子。辙乃奏乞养亲。三年,子瞻解还,辙始求为大名推官。逾年,先君捐馆舍。及除丧,神宗嗣位既三年矣,求治甚急。辙以书言事,即日召对延和殿。时王介甫新得幸,以执政领三司条例。上以辙为之属,不敢辞。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">安石急于求财利,而吏多因缘为奸。辙每见,必条陈其害。安石初不怒,后渐厌之。青苗、助役、保甲、市易诸法,辙皆上书极论其不便,安石大怒,出辙为河南府推官。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">后历陈州教授、齐州掌书记、南京判官。神宗元丰间,兄轼坐诗狱贬黄州,辙亦坐贬监筠州盐酒税。五年,移绩溪令。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">哲宗即位,宣仁太后临朝,起用旧臣。辙入为右司谏,弹劾新法大臣、宦官,罢青苗、市易、保甲,恢复差役,多所建白。累迁起居郎、中书舍人、户部侍郎、御史中丞、尚书右丞、门下侍郎(副宰相),元祐年间身居执政,与吕大防、范纯仁共理朝政。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">元祐后期,新旧党争再起,“调停之说”盛行,苏辙极力反对复用元丰新党,多次上疏辨析君子小人不可同朝。绍圣元年,新党复用,斥元祐群臣为奸党,辙落职,贬汝州,再贬袁州、筠州、雷州,安置循州。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">徽宗即位,遇赦北归,寓居颍川许州,筑室颍水之滨,自号颍滨遗老。杜门不复仕,追记平生行事,作此自传。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">三、核心内容概括</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 少年科举:十九岁进士,二十三岁制策直言,批评仁宗怠政,朝野震动,赖仁宗保全得授小官。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 熙宁变法:入王安石条例司,直言新法害民,与安石决裂,外放州县。乌台诗案牵连,贬筠州。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 元祐执政:宣仁后听政,苏辙连连擢升,掌谏院、居副相,废除苛法,整顿吏治,力阻新旧党调和。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">4. 绍圣贬谪:新党反攻,列入元祐党人,连贬南方蛮荒之地。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">5. 晚年归隐:徽宗朝赦还,隐居颍滨,闭门著书,写下这篇自传总结一生。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">四、关键名句摘选</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 以直言召人,而以直弃之,天下谓我何?(仁宗语)</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 君子小人不可并处朝廷,邪正并进,则治乱之几分矣。</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. 父作之于前,子救之于后,前后相济,此圣人之孝也。(论神宗新法不可尽废)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">五、补充说明</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. 全文篇幅极长(上下两篇数千字),完整原文可查阅《栾城后集》卷十二、十三;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">2. 文中大量记载苏轼宦迹、新旧党辩论细节,是《宋史·苏辙传》主要取材来源;</p><p class="ql-block">​</p><p class="ql-block">3. “颍滨遗老”得名:晚年定居颍川(今许昌)颍水之畔,故以此自号。</p>