【非遗游记】 ‍屈原故里秭归的端午

孙秋克

<p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(八十年代秭归屈原故里牌坊)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(1998年迁移后新秭归屈原故里牌坊 网图)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">2009 年 9 月 30 日,联合国教科文组织正式将中国的端午节列入《人类非物质文化遗产代表作名录》。这是中国第一个入选世界非遗的节日 。‌‌</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">传统主流文化把纪念屈原作为端午节的主题,这是毫无疑义的。屈原是战国时期的楚国人,他的故乡湖北宜昌秭归,地处长江三峡中的西陵峡。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(屈原学术研讨会部分师生合影,其中不乏后来成名的学者。我站在前排左1。)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">1982年端午节我因机缘巧合,与武汉大学中文系的几位老师和研究生,一同参加了首届屈原学术研讨会,得以流连于屈原故里秭归,实地体验楚国的文化风俗和屈原的故土情怀。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">秭归座落在长江三峡的西陵峡中。其名之由来,简言之即屈原被流放回乡而其姊来归,因成地名,“秭”同“姊”(《广韵》)。在当地的民间传说中,姊(姐)演变为妹,名幺姑。我曾写过一个连环画文本《秭归端午节的传说——“我哥回”》,则由先生绘成了连环画。这个民间传说,大体印证了“秭归”名称的来历。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(旧秭归的端午龙舟竞渡)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">我在秭归度过的端午节,早已随风远去。然而,那方土地上奔流的滔滔江水、神话传说、晚间在“骚坛诗社”吟颂楚辞的淳朴农人、端午节龙舟竞渡时激昂的鼓点和悲壮的《招魂曲》、秭归的粽子和《粽子歌》,在此后每一年的端午节,都会如期浮现在我的脑海中。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(秭归老县城江边)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">楚国故地,大致包括现在的湖南、湖北及与两湖接壤的邻省部分地区。如果不曾在秭归流连过,或许永远与屈原和楚辞隔着一层。楚辞以其独特的风格,证明自己既不是中原文化的流波,也不是《诗经》的发展,而是南楚文化的独特产物。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(明代陈洪绶《九歌》图)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">楚国自古巫风盛行,乃至在人们的意识中人神不分。《汉书·地理志》说:“楚人信巫鬼而重淫祀。”不仅民风如此,就连君主也痴迷于此道。据《汉书·郊祀志》记载,楚怀王特别重视祭祀,以此祈求神灵福佑,以为如此就可以击退秦国的军队。汉代桓谭的《新论》也说,楚灵王迷信巫鬼,祭祀群神,亲自起舞于法坛前。吴国来进攻,国人告急,他竟泰然自若地说:寡人正在祭祀神明,必当获得保佑,那些人不敢进攻的!</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(明代陈洪绶《九歌》图)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">楚人的祭祀,是一种伴以歌舞的极其浪漫而美丽的形式。在祭祀时,祭坛上的巫觋装扮成诸神,身着鲜丽的服饰,点缀以香花芳草,舒展华裳,歌之舞之,称为“娱神”。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">汉代王逸的《楚辞章句·九歌序》说:“沅湘之间,其俗信鬼而好祠。其祠,必作歌乐鼓舞以乐诸神。”歌即有歌词,楚辞就孕育在楚文化独特的土壤中。在屈原的作品中,处处可见巫风印迹,更不必说《九歌》本来就是楚地巫歌的升华。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">就连楚辞的代表作家屈原的《离骚》,其抒情主人公,也是以香花芳草的装扮,来象征高洁的情操。实际上这是娱神时巫觋的原始形象。如今我们仍可在屈原的故乡,听到不知从何时流传下来的巫歌。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(旧县城参加赛龙舟的屈原故里好汉)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">端午节在秭归江边看龙舟竞渡,我和师友们站在拥挤的人群中,被竞渡的情境强烈震撼,眼前是江面上壮观的景象,耳边是汉子们边挥桨边吼出的《招魂曲》。最是《招魂曲》那呼唤屈原归来的悠扬辽远、苍凉深情的旋律,当时听闻和现在回忆,都令人情怀激荡,不能自已!</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(端午节屈原故里龙舟竞渡现场一角)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">秭归流传的《招魂曲》,每年龙舟竞渡时必唱。歌词如下:</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">我哥回哟,回哟嗬,嘿嗬也。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;"> 大夫大夫,听我说哟,嘿嗬也。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">天不可上啊,上有黑云万里。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">地不可下啊,地有九关八极。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">东不可往啊,东有弱水无底。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">南不可去啊,南有豺狼狐狸。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">西不可向啊,西有流沙千里。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">北不可游啊,北有冰雪盖地。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">唯愿我大夫,快快回故里。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">衣食勿须问,楚国好天地。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(明代陈洪绶《屈子行吟图》)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">这支歌,显然是楚辞《招魂》的改写。楚辞与楚地民歌有直接关系。楚歌韵味独特,《史记·项羽本纪》载垓下之围时,在四面楚歌中项羽惊问:“汉皆已得楚地乎?何楚人之多也?”这足可说明楚歌独具一格。从一些散见的史料看,楚地民歌与中原民歌的情趣和形式都不一样。《诗经》中采自楚地的《二南》,经过整齐划一,已不是原汁原味的南音。仅举两首楚地民歌,即可见其独特的韵味及其与《诗经》的不同。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">见于《孟子·离娄上》的《孺子歌》:</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">沧浪之水清兮,可以濯吾缨;</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">沧浪之水浊兮,可以濯吾足。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(越人歌场景 网图)</span></p> <p class="ql-block">尤为值得注意的是刘向《说苑·善说》所载,由越语译为楚语的《越人歌》: </p><p class="ql-block">  </p><p class="ql-block">今夕何夕兮,搴舟中流。</p><p class="ql-block">今日何日兮,得与王子同舟。</p><p class="ql-block">蒙羞被好兮,不訾诟耻。</p><p class="ql-block">心几烦而不绝兮,得知王子。</p><p class="ql-block">山有木兮木有枝,心悦君兮君不知。</p><p class="ql-block"> </p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">“木有枝”,“枝”谐音“知”。《越人歌》是中国文学史上的第一首译诗。《越人歌》与《九歌》,其情调和歌词是不是已相当接近?可以说,楚地民歌才是楚辞的血亲,而中原民歌如《诗经》可谓旁亲。此外,楚国的方言、楚国的山川风物,无一不有助于形成楚辞的特征。所以《文心雕龙·物色》说:“若乃山林皋壤,实文思之奥府。”屈骚正是得“江山之助”。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(于文华演唱《离骚》 网络截屏)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">屈原不幸生活在朝中邪曲害公,谗谄蔽明,外敌夹击,国运险危的时代。作为政治家,屈原的个性和理想,与所处的现实环境发生了严重的冲突,从而注定了其悲剧命运:秉持高尚人格,却不容于污浊的现实;心怀报国之志,却不能有所作为;衷心热爱祖国,却只能看着她一天天走向灭亡。这是一种极其痛苦的煎熬,致使其最终自沉于汨罗江。自沉并不是软弱无能。在中国古代文化传统中,以死明志,是最高形式的抗争!</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(秭归常见的红枣粽子)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">我在骚坛诗社门外的黑版报中看到,在屈原故里,流传着一首为屈原写照的《粽子歌》:</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:18px;">有棱有角,</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:18px;">有心有肝。</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:18px;">一生清白,</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:18px;">半世熬煎。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">秭归的粽子棱角分明,青绿的粽叶,包着洁白的精米,当中有一颗鲜红的大枣。诗中的“生”谐“身”,“清”谐“青”。不知从哪个时代开始,当地流传起上面这首小诗,诗歌非常形象地道出了屈原的高尚人格和忧国忧民的痛苦,表达了乡土人民对乡贤的景仰和怀念。而屈原的代表作《离骚》,则是诗人的抒情自传。一个伟大的生命,在巨大的煎熬中结束,这是历史的悲剧。然而,国家不幸诗家幸。时代的煎熬,铸造了诗人屈原高洁的气质及其诗篇中不朽的灵魂,也实现了其人生价值的追求:“与天地兮同寿,与日月兮齐光。”</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(秭归旧县城 网图)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(秭归新县城 网图)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(1998年库区搬迁后的屈原祠 网图)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">本文无意考证端午节起源的多种说法,但这是纪念屈原的庄重仪式,千百年来已成为国民共识。当粽子飘香时,或许还会有不少人想到《离骚》中屈原“举贤而授能兮,循绳墨而不颇”的“美政”理想,以及“路曼曼其修远兮,吾将上下而求索”的执着精神。诵其诗而知其人,知其人而敬其志,这才是对屈原最好的纪念!</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:18px;">我想,后来因修建三峡工程而搬迁的新秭归,肯定比旧城能够更好地保存屈原文化的遗迹,如果有机会去的话,我一定要去印证当年那些不可磨灭的记忆。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">小视频:于文华演唱《离骚》节选。来自网络。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(《天问》,屈原学术研讨会纪念品)</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:15px;">(新秭归主要景点 网图)</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:18px;">感谢您光临阅读拙文!</span></p>