奇秀甲江南——豫园

汤学恒

<p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  豫园是上海老城厢仅存的明代园林,园内楼阁参差,山石峥嵘,湖光潋滟,素有“奇秀甲江南”之誉。这是《南市区志》对其评价。随着年龄的增长,去过的园林增多,奇秀甲江南之誉未免有所怀疑。带此问题,重游豫园,也算是游学之佳事。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 当然,首先追溯一下历史是必要的。明朝刑部尚书潘恩之子潘允端,在嘉靖三十八年(1559年)以举人应礼部会考落第,在家宅菜畦上开始建园,因出仕外地而未成。万历五年(1577年)自四川布政司解职回乡,再度经修此园,竣工时总面积70余亩。而明代中、后期正值江南吴越之地文人私家造园兴盛时期,苏浙之地不下数千。豫园当时“陆具岭涧洞壑之胜,水极岛滩梁渡之趣”,它的规模、布局、景观足以与苏州拙政园、太仓弇山园等媲美。可见“东南名园冠”是当时之评价,不可轻易否定也。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 潘氏修园本为父亲安度晚年,园成后父亲已亡,豫园便成允端退隐享乐之处。由于长期挥霍无度,家业衰落。明末清初豫园几易其主,又为外姓分割。清康熙四十八年(1709年)士绅在城隍庙东修公共活动的庙园,即灵园(又称东园),即今内园。乾隆二十五年(1760年)富商豪绅集资恢复部分当初园林风貌,称西园,面积已不足37亩。后又经近现代战乱,商业化变迁,豫园衰败严重,所幸一些重要建筑、假山、古树名木尚存。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 新中国成立特别是改革开放以后,豫园获得妥善保护。经1956年、1978年、1986年、1989年等多次修复,终成国家重点文物保护单位和4A级旅游风景区,位于沪上五大古典园林之首。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 为了更好地理解豫园景观及其园林特色,自然应该分区欣赏。《南市区志》将全园48处景点大致划分为西区、东区、中区和内园四大部分,而荷花池、湖心亭、九曲桥等已划为园外景点。由于西区内院落还有相对独立的边界,可以进一步解构,利于理解其特色,所以下面的叙述将分为七个分区,大家看看是否妥当?</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"></span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  豫园东西长约百米,南北约二百三十余米,现有面积约30余亩,呈南北狭长状态。我们由园外景点荷花池北正门进入,基本按顺时针次序游览全园。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">导览图</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">西区大假山</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 正门进入,有领导题字,纪念豫园始建440周年。<span class="ql-cursor"></span></span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  进门后第一建筑是三穗堂。此处原为乐寿堂,1760年建,清初曾被征为县衙办公之地。改建西园时称三穗堂,寓意“禾生三穗,乃丰收之朕兆”。三穗堂厅室宏伟,古典雅致,有“城市山林”、“灵台经始”匾额,体现豫园之神蕴。堂中挂潘允端的《豫园记》。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  与三穗堂紧邻的是仰山堂(底层)和卷雨楼(上层)。仰山堂隔水与假山相望,匾云“此地有崇山峻岭”,虽夸张却点名大假山区的意韵。卷雨楼“珠帘暮卷西山雨”,如雨中登楼,烟雾缭绕,山光隐约,如入山谷之中,为豫园绝景。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">仰山堂之北匾额</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">仰山堂·卷雨楼外景</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  大假山设计建造者是明代江南叠石名家张南阳,高4丈,由数千吨武康黄石砌成。峰峦起伏,磴道迂回,洞壑深遂,清泉如注。王韬曾赞“城市而有山林,尘障为之一空”。山麓有挹秀亭,观园内秀丽,山颠有望江亭,开埠前可观黄浦、吴淞江,风帆云树。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  仰山堂东侧半跨于水上的游廊。入口处有两只元代铁狮,左雌右雄,姿态生动。原置河南安阳县衙大堂前,曾被运往日本,二战后归还中国,修园时移此。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  游廊是至大假山的通道,廊间有方亭,“渐入佳境”匾额下有太湖石,似美女柔腰而顾盼池水山景,称“美人腰”。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  大假山东北峭壁下有萃秀堂,1760年始建,1813年转属饼豆业公所时大规模修葺,构造精致。是为大假区域东边界。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">万花楼区域</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 三穗堂和游廊东的粉墙透窗分隔其它景点。三穗堂东南角经假山洞可直接进入中区会景楼区域;游廊东北侧鱼乐榭有复廊与万花楼相连。</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">鱼乐榭</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 鱼乐榭跨于小溪之上,傍山临水,凭栏观鱼,悠者悠者。溪上有隔水花墙漏窗,半洞门流水潺潺。这是一种延伸空间的巧妙手法,能产生幽深感,使游人不知尽头在何处。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">复廊</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 复廊在鱼乐榭东北,迂回曲折,中间有方亭,匾题“会心不远”,意会心处不必在远。复廊东段由墙隔为两条,墙上有窗洞,左顾掩映的楼台,右盼溪流峰石,宛如小品。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  亦舫。邻萃秀堂东墙,俗称船厅。明代后江南园林常在水边建石舫,临水赏月,而建在陆地上的却不多见。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">两宜轩</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 位于复廊南侧。面山临水,置身其中,意为“观山观水两相宜”。资料说又有渔樵耕读人物塑雕,代表了为官者历经宦海沉浮后的归隐山林,追求田园生活的念想。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  两宜轩和亦舫东边便是万花楼全景。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">万花楼</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 万花楼是西园胜景之一,原址是花神阁,改建西园时称“万花深处”。1843年饼豆业公会重建时仅存一楼。当时用于祭祀和同业议事。以人神仅咫尺相隔而名“神尺堂”,1950年时恢复今名。楼下四角漏窗有“梅、兰、竹、菊”泥塑四幅,意指该楼处于万花深处,是隐居山林的好去处,与潘允端修园初衷一致。万花楼雕塑最多的与八仙相关,寄托了主人寄情山水,得道求仙之志。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  楼前右有400余年古银杏,系园中之最,传为潘允端手植。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">左有百年广玉兰</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  万花楼前溪水假山与古树相得益彰。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">点春堂区域</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 西区点春堂已经是豫园的东北角了。从万花楼东侧有代表性月洞门进入点春堂区域,豫园北门也可直接进入点春堂区域。南由老君殿与玉华堂区域分割。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 点春堂区域格局:点春堂北有临水槛,可凭槛观鱼。又有水池与假山相伴,山下有洞,流水潺潺不绝。山上有小轩,称“学圃”。学圃与八角亭隔池相对,亭中有明代古井。再北面有藏宝楼和豫园北门。点春堂厅南有小戏台,称为打唱台。小戏台东南又有假山,水从山的石窦流出汇成小池,戏台半架于池中。假山上有抱云岩,有小楼,上层称为快楼,下层称延爽阁。打唱台南为和煦堂等,是为南端边界。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">藏宝楼</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">点春堂北之临水槛</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">学圃</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">明古井亭</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">点春堂</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 点春堂是1820年由福建花糖业商贾所建的公所,堂名取苏东坡词“翠点春研”之意。建筑雕梁画栋,精致宏丽,雕刻的人物,栩栩如生。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  1853年,小刀会起义曾在此设城北指挥部,是今存唯一遗址。点春堂内还保存有的起义军的武器、自铸日月钱、文告等物。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  点春堂对面有小戏台,俗称打唱台,镂金错彩,式样精巧,取名“凤舞鸾吟”。是当年花糖业公所宴请演唱和祭祀之处。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  小戏台后立于池水之中,东有抱云岩,山上有楼阁,上层为快楼,下层称延爽阁。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  快楼。登楼可远眺大假山和豫园全景。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  点春堂区域最南端是和煦堂、静宜轩、听鹂亭等建筑。非常遗憾的是正在修缮,无法欣赏其建筑及文化,只能留待将来。下面三照记录其片段。</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">龙墙</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">老君殿</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 现在殿内开设文创商店。老君殿是为点春堂区域与玉华堂区域之分界。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">会景楼区域</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 大假山、万花楼、点春堂在豫园北部横向形成弓形。由三穗堂东侧或点春堂西、南沿均可进入中区会景楼。迈进会景楼区域,眼前视野勿然开阔,清澈湖水簇拥着明清建筑,别有一番韵味。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">九师轩</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 位于中区景区西北角。1959年重修豫园时,拆除民宅,凿池垒石造景,在莲池北边建轩,取名“九狮轩”,可以凭栏依靠,观赏荷花。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  九狮轩前放眼遥望,清竹、荷花池、杉林、石岸,依次展开。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">荷池边百年古石榴</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">会景楼</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 荷花池东便是会景楼,会景楼东邻老君阁。会景楼位于该区域中央,也是整个豫园中心位置。登楼可以看到全园面貌,故曰会景楼。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">流觞亭</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 九狮轩南荷花池终点有流觞亭。因其两面临水,取王羲之《兰亭序》“流觞曲水”之意。亭南有浣云假山。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  三曲板桥西、流觞亭南有浣云假山。山以湖石堆成,倚得月楼。山洞盘桓,循洞可达山顶,洞内有泉,溪涧水从洞内流出,颇具大自然之美。水中假山倒影与彩云浑然一体,和风吹拂,如洗白云于水中,如染假山于云间,故其名曰“浣云”。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">三曲板桥</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 会景楼南、流觞亭东有三曲板桥,贴水而筑。三曲板桥也是佳人拍摄之地,游客被堵也是常事。过三曲板桥便有月亮门连接玉华堂景点。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">玉华堂区域</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 玉华堂在会景楼南部,可以直接进入玉华堂区域,西边通过三曲板桥,东边则是点春堂区域经老君殿向南,到达积玉水廊。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">听涛阁</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 老君阁南豫园墙边有听涛阁,也是积玉水廊的起点。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  听涛阁前有假山积玉峰,造型独特。积玉水廊也因此得名。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">积玉水廊东侧</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 积玉水廊北连会景楼,南达涵碧楼。廊长达百米,是江南古典园林中最长的一条水廊,逶迤曲折,漫步廊中,举目四顾,古树苍翠欲滴,池中红鱼游动,亭榭流光溢彩,富有诗情画意。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">积玉水廊西侧景观</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  积玉水廊南面终端便是涵碧楼,其楼背面临水题匾“鸢飞鱼跃”。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">涵碧楼(楠木雕花楼)</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 取意于宋朱熹诗"一水方涵碧,千林已变红"。整栋建筑由缅甸上品楠木构建而成,典雅华丽,藻饰精美,梁枋上雕刻有百余种花卉图案和40幅全本《西厢记》画本,故又称“楠木雕花楼”。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">老外在楼前广场留念</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">玉华堂</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 玉华堂原来是潘允端书房,清道光年间改名称“香雪堂”。八一三淞沪抗战时被日军炸毁。1959年重修豫园时重建,改回原名玉华堂。现在堂内按文人书斋格局布置,陈列明代紫檀木画案等珍贵家具。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  玉华堂前假山水池和玉玲珑石。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">玉玲珑</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 豫园“镇园之宝”,江南三大奇石之一,宋徽宗时期的“艮岳遗石”,距今约有千余年历史。此峰具“瘦、透、皱、漏”之美,据传“以一炉香置石底,孔孔烟出”。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">照 壁</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 用于衬托玉玲珑。四个篆字为“寰中大快”,意为在豫园中游玩,身心可获得极大的愉悦。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">得月楼·藏书楼</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 玉华堂区域西侧是得月楼等建筑。根据资料,得月楼建于清乾隆年间,后多次毁于战火,现建筑建于1892年,取“近水楼台先得月”之意,文化底蕴深厚。清名臣陶澍题“楼高但任云飞过,池小能将月送来”,通俗易懂,意境豁达,哲理深厚。北檐高邕手书“海天一览”,笔法沧劲。此外还有绮藻堂、织亭、藏书楼(书画楼)等建筑。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 可惜该区域并不对一般游客开放。故下面照片仅为外景。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 得月楼圆形腰门正对奇石玉玲珑,故匾额题“衬玉玲珑”。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">内园区域</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 玉华堂区域南边过环龙桥,便是与其它区域风格迥异的内园区域。内园最大特点是小巧精致,面积仅2亩多点,完整保存了众多的假山、花木和建筑。1956年并入豫园成为园中园。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 内园的基本格局是北边是主建筑静观,向南是假山池水绿植簇拥,最东边有凤凰亭、可以观、别有天等,最西边是观涛楼。南沿有还云楼、船舫等,还云楼正南是古戏台。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  内园由一道粉墙与主园隔开。粉墙、黛瓦、翘檐精美别致,松柏藤蔓常青。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  由曲折幽深、波澜起伏状的月门拐入第一道主院,别具一格的静观展现眼前。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">静观</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 内园最大的建筑,也叫晴雪堂。匾额的意思是:园子虽小,但只要静静观之,就能体悟其妙。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  假山、水池、松樟石榴等绿植与游廊紧密相连,曲折幽深。此地静谧,本是城隍庙道教神仙修行之地。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">凤凰亭</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">可以观</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">船舫</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">别有天</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">观涛楼</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 三层楼阁,俗称“小灵台”,建筑很是精致。旧时登楼可以观黄浦江潮涌浪涛。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">还云楼</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 与延清楼东西相连呈串楼结构。楼内所挂“还云”匾额为清代名绅、光绪《上海县志》编撰姚文相所题,体现“手握丝桐,目送还云,西山爽气,在我袖中”的意蕴。此处为古戏台观剧最佳之处。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">古戏台</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 古戏台原在闸北上海北钱业公所内,初建于清代末期。豫园与戏曲渊源颇深,1974年闸北市政改造,古戏台迁之豫园,1988年正式开放。为1991年恢复昆曲清唱活动。建筑的顶部藻井精妙,正面雕刻造型栩栩如生。石柱对联“天增岁月人增寿,云想衣裳花想容”,是昆曲艺术大师俞振飞亲书。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  灿烂的阳光下,不知是艺术爱好者还是直播女士,在古戏台前忘我起舞,自得其乐,吸引不少游客摄像拍照,场面令人陶醉。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">附:豫园园外景——九曲桥湖心亭等。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">  对豫园有了初步了解以后,可以有一种全景式的认识,虽然这也是初步的、粗浅的。总特点是可否这样概括:法自然,师造化,人与自然和谐共生,诗意谐居,文化深遂。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 上海处于长江三角洲冲积平原,与山是无缘的。但这并不妨碍造园者对山的想象和热爱。豫园山石众多,奇峰林立。最高为西区大假山,最奇是玉玲珑。各主要楼阁厅堂都有次级假山依存。而且,山体的构建取势在曲不在直,命意在空不在实,给欣赏者留下丰富的想象空间。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 水因山而设,由西北向东南逐步开阔,形成聚散有致的局面。池河溪涧形态多样,动静相补,虚实相映,富有艺术魅力。巨石环池而立,或坡或堤,帮区域实行各自分界。因地制宜,设半洞、小品等增加水的动感。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 江南山水与宅院的有机融合便成为豫园的最终特点。环境的局限造成豫园的刀型布局,但是结构上仍然做到统一性与多样性的结合。每一处园落大多有相对独立空间,有自己的中心和特色。但院落之间可编辑、可修复、可改编,以漏窗、假山石、月门、小品作为空间理景的转换符号,实现布局紧凑、变化多端、移步换景之效果。许多院落观感上都是先抑后扬,给人豁然开朗的视觉冲击,从而吸收西式园林景观空间的开畅性,突破中国古典私园的半闭合性。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 以上便是今年5-6月两次去豫园的拍摄粗浅的体会,希望您能喜欢,欢迎指出不足甚至错误之处。照片均为手机随拍,文字参考诸种资料编写,致谢这些资料的原作者。</span></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><br></p><p class="ql-block" style="text-align:center;"><b style="font-size:22px;">完</b></p>