《开封散曲》【总83期】〔商调·梧叶儿〕(2026第7期)

开封散曲

<p class="ql-block">散曲课堂</p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">主讲:于兆福老师</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">今日学习〔商调·梧叶儿〕。</p><p class="ql-block">一、关于商调</p><p class="ql-block">商调是中国古代五声音阶(宫、商、角、徵、羽)中的第2音,常用于表现高亢、悲壮、凄怆、怨慕的情感,整体风格哀晦缠绵、苍凉沉郁,适合表现离别、怀古、叹世之情感。所载曲牌北曲41支,南曲163支,常用北曲曲牌小令有梧叶儿、玉抱肚、秦楼月、望远行等7支。</p><p class="ql-block">二、曲牌</p><p class="ql-block">梧叶儿,又名知秋令、碧梧秋。小令、套曲兼用。亦可组曲,也可入仙吕宫。</p><p class="ql-block">三、曲谱,目前曲界使用的有5个版本,我们推荐使河南散曲工委编印的《北曲小令谱式手册》p50。</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕曲谱:平平厶(可韵),平厶平(韵,可上),平仄仄平平(韵)。平平去(可韵),中仄平(韵)仄平平(韵),中仄平、平平厶平(韵,可上)。</p><p class="ql-block">四、制曲要点</p><p class="ql-block">1、句式:7句,三三五 三三三 七。其中尾句为七乙非律句,且前3字须有承上启下的作用。</p><p class="ql-block">2、层次:一般分三层,为前3句,中3句,尾句各一层。</p><p class="ql-block">3、押韵:共7句,可全押,也可押五韵或六韵。第3、5、6句押平声韵,第2、7句押平韵可上,第1、4句可韵可不韵。</p><p class="ql-block">4、对仗:第1、2句和4、5句宜对仗,如第4、5、6句成鼎足对更佳。</p><p class="ql-block">5、不加或少加衬字。</p><p class="ql-block">6、适用内容广泛,可叙事、写景、抒情、咏物、怀古、闲吟、叹世等。若写组曲,须围绕一个主题且一韵到底为佳。若写秋天的内容,用“知秋令″曲牌名为好。</p><p class="ql-block">五、前人例曲</p><p class="ql-block">1、关汉卿(元曲四大家之首,元杂剧创始人)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕别情</p><p class="ql-block">别离易,相见难,何处锁雕鞍。春将去,人末还,这其间,殃及煞愁眉泪眼。</p><p class="ql-block">主旨:深情厚谊的别离曲。</p><p class="ql-block">艺术特色:①巧选角度,选取别离之后的悔恨来表现离情别绪。②通过少妇的心理活动来表现主题。③巧妙化用前人诗句,平实自然,出神入化,妙语天成。</p><p class="ql-block">2、杨朝英(元代曲家)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕客中闻雨</p><p class="ql-block">檐头溜,窗外声,直响到天明。滴得人心碎,聒得人梦难成,夜雨好无情。不道我愁人怕听。</p><p class="ql-block">主旨:雨夜愁思,抒发深沉的离情别恨。</p><p class="ql-block">艺术特色:①拟人手法,将雨人格化,由雨声为由头生发情绪。②把雨和人物心理融为一体,声情并茂。③化用温庭筠《更漏子》的意境:"梧桐树,三更雨,不道离情正苦,一叶叶,一声声,空阶滴到明。"</p><p class="ql-block">3、张可久(元曲大家之一)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕春日郊行</p><p class="ql-block">长空雁,老树鸦,离思满烟沙。墨淡淡王维画,柳疏疏陶令家,春脉脉武陵花。何处游人驻马?</p><p class="ql-block">主旨:伤怀之作。</p><p class="ql-block">艺术特色:①多处见典,化典无痕。②借句自然,妙语天成。③反衬法,以美景反衬愁情。④鼎足对加上叠字衬字,增加了情趣。⑤反复转折的巧妙构思,引人入胜。</p><p class="ql-block">4、徐再思(元曲大家之一)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕钓台</p><p class="ql-block">龙虎昭阳殿,冰霜函谷关,风月富春山。不受千钟禄,重归七里滩,赢得一身闲。高似他云台将坛。</p><p class="ql-block">主旨:叹世之作,隐居之意。</p><p class="ql-block">艺术特点:①连续用典表现主题,②多重铺垫,表现主题。③鼎足对,增强气势。④恰且用衬字。</p><p class="ql-block">六、今人例曲</p><p class="ql-block">1、黄文辛(河北东亭人,山西作协会员,黄河散曲社顾问)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕闹市丁香</p><p class="ql-block">惊天韵,扎地根,街巷洒芳芬。浪滚滚桃花汛,声噪噪犹未闻,情笃笃自长吟。居闹市堪称大隐。</p><p class="ql-block">主旨:以丁香花自比,闹中取静。</p><p class="ql-block">艺术特色:①开头兀起,词锋如剑,气势逼人,两句对仗工稳。②第4、5、6句成鼎足之态,又加叠词衬字,形式整齐,朗朗上口。③尾句一"闹″一"隐"对比明显,意味深长,蕴主旨于意象之中。</p><p class="ql-block">2、王重生(陶然客,北京人,北京散曲研究会副会长)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕为磨刀师傅题照</p><p class="ql-block">三尺凳,一水瓢,粗细砥石挑。长街绕,音噪嘲,调门高。一声吆喝:"磨剪子来呀锵菜刀!"</p><p class="ql-block">主旨:题照曲,逼真描绘了磨刀师傅的劳动形象。</p><p class="ql-block">艺术特色:①借助画家小写意笔法,注重描绘造形,笔法简洁凝练。②首二句对仗工整,鼎足对句句皆动,动静互衬,别有滋味。③尾句扣题。</p><p class="ql-block">3、李宏弟(中华散曲工委委员,办公室主任)</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕小草</p><p class="ql-block">无花静,无树狂。无处不风光。原头旺,石缝藏,路边昂。只为了人间绿装。</p><p class="ql-block">主旨:默默无闻的奉献精神。</p><p class="ql-block">艺朮特色:①前三句句连赘三个"无"字,吸人眼球,无中见有,无中见情,无中溯源。②第4、5、6句赞扬不屈的战斗力和旺盛的生命力。③尾句道出小草生命的真谛。④象征修辞法运用得当。</p><p class="ql-block">4、郝俊莲(赤耳莲籽)山西大同人,大同散曲社副社长。</p><p class="ql-block">〔商调·梧叶儿〕春雪</p><p class="ql-block">梨花绽,柳絮翻,冷玉饰雕栏。昨儿去,今又来,恁悠闲。只苦煞桃腮杏眼。</p><p class="ql-block">主旨:描景曲,美丽春雪之景。</p><p class="ql-block">艺术特色:①一句一景,字字有味,句句有章。②修辞到味(借喻)。③章法跌宕起伏,顿挫波折。④对仗见功力。⑤尾句扣题。好曲!</p><p class="ql-block">七、一课一得</p><p class="ql-block">今天开始一课一得的内容我们探究一下汉语修辞手法在散曲创作中的应用,它能使语言具有立体感,形象化,具有艺术感染力,是诗语言的重要艺术手段。有人说,没有修辞就没有语言。元曲中的修辞法大约有63大类,79个小类,常用的有比喻,比拟,借代,衬托等20多个大类。今天研究一下比喻。比喻是散曲语言最常用的手法之一,比喻可以细分为60多个类型,散曲中常用的明喻、暗喻、借喻、博喻和回喻。本次先说明喻。</p><p class="ql-block">比喻是表示两种程度不同又有某一方面相似的事物,用甲事物来比方乙事物的方法,一般由本体、比喻词和喻体三部分组成。其中三部分都在句中使用的方法叫明喻。</p><p class="ql-block">如周德清的〔双调·蟾宫曲〕别友中"柴似灵芝,油如甘露,米若丹沙″。</p><p class="ql-block">于兆福的〔南仙吕·三叠排歌〕开封御河听春声中"清晨雾如烟,夭桃色如仙。"</p><p class="ql-block">于红宁的〔黄钟·刮地风〕春天中"轻盈如燕。"〔双调·大德歌〕异地清明中"杜宇声声似在嚎″。〔双调·沉醉东风〕春日中"正值着万里山河景似潮”。元夜中″再看银辉恰似霜"。〔仙吕·一半儿〕某寺住持中"几段奇闻如炸雷″。</p><p class="ql-block">叶玉莲〔黄钟·贺圣朝〕第八批志愿军英烈回归故里中“少年如金如此掷″。</p><p class="ql-block">弓志芳〔双调·沉醉东风〕生日戏题中"老脸如今灿若花″。等</p><p class="ql-block">作业:用〔商调·梧叶儿〕制一支描写开封景点的小令,尽量用上明喻修辞法。</p> <p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">王红建</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕金明池</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">习兵苑,垂钓钩,汴水绕琼楼。仙桥道,古码头,帝王州。疏雨听金池胜游。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕黑岗口黄河大堤梧桐(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">凌云干,傲雪霜,雄峙气轩昂。迎洪浪,立岸旁,镇河床。绿郁葱福荫汴梁。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">于兆福</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕母亲节汴西湖东岸赏忘忧草感怀(新韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">观萱草,思母恩,见花如见北堂人。愁忽散,情更深,泪湿音。今日品花香入心。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调•梧叶儿〕初夏铁塔公园赏新荷</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">初临夏,赏嫩莲,露面不平凡。蝶蜂转,紫燕旋,柳丝牵。荷叶尖蜻蜓占先。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">吴建勋</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封御河初夏</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">飘河柳,燃鬓花,船橹唱咿呀。丹青画,人似麻,水飞霞。眺短亭游人斗茶。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">张文富</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕游龙亭玉带桥</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">龙亭水,玉带桥,桥上赏波涛。熙攘游人笑,击浪游艇飙,路边草花娇。梦幻中成仙欲飘。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕春思</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">春风软,春雨霏,窗外乱云飞。三更梦,一素帷,瘦冰肌。眼望穿官人不回。</span></p> <p class="ql-block"><b style="color:rgb(237, 35, 8); font-size:22px;">邢百顺(开封)</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔啇调·梧叶儿〕孟夏游开封府</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">朱门对,碧瓦辉,入府自生威。榴花坠,荷盖肥,柳条垂。包府中休言是非。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="color:rgb(237, 35, 8); font-size:22px;">胡玉凤</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调•梧叶儿〕母亲节忆母(通韵) </b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">疼儿易,孝母难,上下续亲缘。儿犹在,亲不全,忆慈颜,百般味化成泪泉。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">陆扎根(河南)</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封镇河犀牛</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">萧萧寒风骤,啾啾黄水旁,威威一将守河疆。犀牛立,烟雾茫,吼声长。六百年安澜汴梁。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调・梧叶儿〕月季花</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">花姿秀,香满楼,初夏竞风流。枝牵蕊,韵自留,醉凝眸,月月开春秋意稠。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="color:rgb(237, 35, 8); font-size:22px;">秦 静</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封铁塔(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">琉璃塔,铁铸楼,古刹阅春秋。檐衔月,汴水流,梵铃悠。越千年遗踪胜留。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕汴西湖初夏(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">晴湖碧,岸草青,风软柳丝轻。金英绽,菡萏亭,苇稍平,趁闲光鸥汀漫行。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="color:rgb(237, 35, 8); font-size:22px;">王艳梅</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封铁塔</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">琉璃铸,铁骨巍,塔影漾晴霓。风铃细,霜色微,入云扉。千年立浑如巨笔。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="color:rgb(237, 35, 8); font-size:22px;">王淑琴</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封府包公故事(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">开封府,威宋都,包拯盛名出。黎民护,情未疏,镜明湖。正气凛为民做主。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封万岁山(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">城墙畔,密树间,承古启今延。人如蚁,戏正酣,上梁山。打铁花星光耀眼。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="color:rgb(237, 35, 8); font-size:22px;">孙桂华</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕母亲节在开封星光天地感怀(新韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">灯光亮,初夜忙,霓虹闪灼光。花儿赏,树影长,想吾乡。游子归欢歌送娘。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕敬老院感怀</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">康居院,尊老年,相聚此生缘。不孤寂,集体玩,很悠闲。度夕阳生活蜜甜。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封西湖观景(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">苗儿绿,鱼戏漪,树上鸟鸣枝。笛声起,新燕集,小蜓栖。听骚客湖边诵诗。</span></p> <p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">翔遥</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(1, 1, 1);">〔商调·梧叶儿〕清明上河园</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">虹桥畔,碧水流,画舫似轻鸥。垂杨瘦,红杏稠,宋韵满城悠。恍入了清明卷轴。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕咫尺天涯</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">尘情冷,世态闲,不必叹山川。心藏千秋志,身随万象欢,聚散只随缘。天涯近同杯共欢。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">李树友</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕咏大相国寺(新韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">皇家寺,闹市中,净土响霜钟。八角殿观音奉, 施主来香火呈,藏经楼大师铭,到此游醍醐灌顶。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">刘永青</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕游相国寺</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">天王殿,斗拱繁,真气宇非凡。中轴线,闹市间,北齐冠,佛寺中禅音震天。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">王穗莉</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封城墙(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">青砖古,马面斑,龙势倚云天。分城界,防水淹,御敌顽,看今朝游人尽欢。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">樊建科</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕勤劳的母亲(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">一生累,一辈苦,从不吝支出。夜里忙家务,朝来种豆菽,抽空桶儿箍。鲐背年耕耘不输。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">杨伟红</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕 游半亩园(通韵)</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">临皇苑,依汴水,半亩映春晖。园林秀,亭榭围,绣帘垂。闹市间闲藏画扉。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);">蒋顺成</b></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px; color:rgb(237, 35, 8);"></b></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕开封救苦庙</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">栖深巷,隐大梁,幽境女冠堂。怀慈念,普慧光,立清篁。这坤庙攘灾救荒。</span></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">〔商调·梧叶儿〕猫医生</b></p><p class="ql-block"><span style="font-size:22px;">蟠沓腕,眼凝神,猫相作医人。眉峰蹙,气脉巡,处方真。一语“清心”祛病身。</span></p>