三字经

启蒙者

<p class="ql-block">📜 三字经(通行全文) </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">人之初,性本善。性相近,习相远。</p><p class="ql-block">苟不教,性乃迁。教之道,贵以专。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">昔孟母,择邻处。子不学,断机杼。</p><p class="ql-block">窦燕山,有义方。教五子,名俱扬。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">养不教,父之过。教不严,师之惰。</p><p class="ql-block">子不学,非所宜。幼不学,老何为。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">玉不琢,不成器。人不学,不知义。</p><p class="ql-block">为人子,方少时。亲师友,习礼仪。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">香九龄,能温席。孝于亲,所当执。</p><p class="ql-block">融四岁,能让梨。弟于长,宜先知。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">首孝悌,次见闻。知某数,识某文。</p><p class="ql-block">一而十,十而百。百而千,千而万。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">三才者,天地人。三光者,日月星。</p><p class="ql-block">三纲者,君臣义。父子亲,夫妇顺。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">曰春夏,曰秋冬。此四时,运不穷。</p><p class="ql-block">曰南北,曰西东。此四方,应乎中。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">曰水火,木金土。此五行,本乎数。</p><p class="ql-block">曰仁义,礼智信。此五常,不容紊。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">稻粱菽,麦黍稷。此六谷,人所食。</p><p class="ql-block">马牛羊,鸡犬豕。此六畜,人所饲。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">曰喜怒,曰哀惧。爱恶欲,七情具。</p><p class="ql-block">青赤黄,及黑白。此五色,目所识。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">酸苦甘,及辛咸。此五味,口所含。</p><p class="ql-block">膻焦香,及腥朽。此五臭,鼻所嗅。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">匏土革,木石金。丝与竹,乃八音。</p><p class="ql-block">曰平上,曰去入。此四声,宜调协。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">高曾祖,父而身。身而子,子而孙。</p><p class="ql-block">自子孙,至玄曾。乃九族,人之伦。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">父子恩,夫妇从。兄则友,弟则恭。</p><p class="ql-block">长幼序,友与朋。君则敬,臣则忠。</p><p class="ql-block">此十义,人所同。当师叙,勿违背。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">斩齐衰,大小功。至缌麻,五服终。</p><p class="ql-block">礼乐射,御书数。古六艺,今不具。</p><p class="ql-block">惟书学,人共遵。既识字,讲说文。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">有古文,大小篆。隶草继,不可乱。</p><p class="ql-block">若广学,惧其繁。但略说,能知原。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">凡训蒙,须讲究。详训诂,明句读。</p><p class="ql-block">为学者,必有初。小学终,至四书。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">论语者,二十篇。群弟子,记善言。</p><p class="ql-block">孟子者,七篇止。讲道德,说仁义。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">作中庸,子思笔。中不偏,庸不易。</p><p class="ql-block">作大学,乃曾子。自修齐,至平治。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孝经通,四书熟。如六经,始可读。</p><p class="ql-block">诗书易,礼春秋。号六经,当讲求。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">有连山,有归藏。有周易,三易详。</p><p class="ql-block">有典谟,有训诰。有誓命,书之奥。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">我周公,作周礼。著六官,存治体。</p><p class="ql-block">大小戴,注礼记。述圣言,礼乐备。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">曰国风,曰雅颂。号四诗,当讽咏。</p><p class="ql-block">诗既亡,春秋作。寓褒贬,别善恶。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">三传者,有公羊。有左氏,有谷梁。</p><p class="ql-block">经既明,方读子。撮其要,记其事。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">五子者,有荀扬。文中子,及老庄。</p><p class="ql-block">经子通,读诸史。考世系,知终始。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">自羲农,至黄帝。号三皇,居上世。</p><p class="ql-block">唐有虞,号二帝。相揖逊,称盛世。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">夏有禹,商有汤。周文武,称三王。</p><p class="ql-block">夏传子,家天下。四百载,迁夏社。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">汤伐夏,国号商。六百载,至纣亡。</p><p class="ql-block">周武王,始诛纣。八百载,最长久。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">周辙东,王纲坠。逞干戈,尚游说。</p><p class="ql-block">始春秋,终战国。五霸强,七雄出。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">嬴秦氏,始兼并。传二世,楚汉争。</p><p class="ql-block">高祖兴,汉业建。至孝平,王莽篡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">光武兴,为东汉。四百年,终于献。</p><p class="ql-block">魏蜀吴,争汉鼎。号三国,迄两晋。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">宋齐继,梁陈承。为南朝,都金陵。</p><p class="ql-block">北元魏,分东西。宇文周,与高齐。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">迨至隋,一土宇。不再传,失统绪。</p><p class="ql-block">唐高祖,起义师。除隋乱,创国基。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">二十传,三百载。梁灭之,国乃改。</p><p class="ql-block">梁唐晋,及汉周。称五代,皆有由。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">炎宋兴,受周禅。十八传,南北混。</p><p class="ql-block">辽与金,皆称帝。元灭金,绝宋世。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">舆图广,超前代。九十年,国祚废。</p><p class="ql-block">太祖兴,国大明。号洪武,都金陵。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">迨成祖,迁燕京。十六世,至崇祯。</p><p class="ql-block">权阉肆,寇如林。李闯出,神器焚。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">清世祖,膺景命。靖四方,克大定。</p><p class="ql-block">由康雍,历乾嘉。民安富,治绩夸。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">道咸间,变乱起。始英法,扰都鄙。</p><p class="ql-block">同光后,宣统弱。传九帝,满清殁。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">革命兴,废帝制。立宪法,建民国。</p><p class="ql-block">古今史,全在兹。载治乱,知兴衰。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">史虽繁,读有次。史记一,汉书二。</p><p class="ql-block">后汉三,国志四。兼证经,参通鉴。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">读史者,考实录。通古今,若亲目。</p><p class="ql-block">口而诵,心而惟。朝于斯,夕于斯。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">昔仲尼,师项橐。古圣贤,尚勤学。</p><p class="ql-block">赵中令,读鲁论。彼既仕,学且勤。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">披蒲编,削竹简。彼无书,且知勉。</p><p class="ql-block">头悬梁,锥刺股。彼不教,自勤苦。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">如囊萤,如映雪。家虽贫,学不辍。</p><p class="ql-block">如负薪,如挂角。身虽劳,犹苦卓。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏老泉,二十七。始发愤,读书籍。</p><p class="ql-block">彼既老,犹悔迟。尔小生,宜早思。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">若梁灏,八十二。对大廷,魁多士。</p><p class="ql-block">彼既成,众称异。尔小生,宜立志。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">莹八岁,能咏诗。泌七岁,能赋棋。</p><p class="ql-block">彼颖悟,人称奇。尔幼学,当效之。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">蔡文姬,能辨琴。谢道韫,能咏吟。</p><p class="ql-block">彼女子,且聪敏。尔男子,当自警。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">唐刘晏,方七岁。举神童,作正字。</p><p class="ql-block">彼虽幼,身已仕。尔幼学,勉而致。</p><p class="ql-block">有为者,亦若是。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">犬守夜,鸡司晨。苟不学,曷为人。</p><p class="ql-block">蚕吐丝,蜂酿蜜。人不学,不如物。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">幼而学,壮而行。上致君,下泽民。</p><p class="ql-block">扬名声,显父母。光于前,裕于后。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">人遗子,金满籝。我教子,惟一经。</p><p class="ql-block">勤有功,戏无益。戒之哉,宜勉力。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">📖 三字经简介</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 作者:一般认为是南宋 王应麟(字伯厚),也有区适子、黎贞等说法 。</p><p class="ql-block">- 地位:中国传统蒙学经典,与《百家姓》《千字文》并称 “三百千” 。</p><p class="ql-block">- 特点:三字一句、四句一组、押韵易记,全文约 1100字。</p><p class="ql-block">- 内容:涵盖教育伦理、天文地理、历史朝代、勤学典故,是浓缩的国学小百科 。</p> <p class="ql-block">三字经(全文拼音+逐句白话译文)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一、教育基础篇</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">rén zhī chū,xìng běn shàn。xìng xiāng jìn,xí xiāng yuǎn。</p><p class="ql-block">人之初,性本善。性相近,习相远。</p><p class="ql-block">译文:人刚出生时,本性都是善良的;先天本性相差不大,后天环境与习惯,才让差距变大。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">gǒu bù jiào,xìng nǎi qiān。jiào zhī dào,guì yǐ zhuān。</p><p class="ql-block">苟不教,性乃迁。教之道,贵以专。</p><p class="ql-block">译文:如果不好好教育,善良本性就会改变;教育的方法,贵在专心致志、持之以恒。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">xī mèng mǔ,zé lín chǔ。zǐ bù xué,duàn jī zhù。</p><p class="ql-block">昔孟母,择邻处。子不学,断机杼。</p><p class="ql-block">译文:从前孟子的母亲,为教育孩子选择好邻居;孟子不用功,她就剪断织布,告诫学习不可中断。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">dòu yān shān,yǒu yì fāng。jiào wǔ zǐ,míng jù yáng。</p><p class="ql-block">窦燕山,有义方。教五子,名俱扬。</p><p class="ql-block">译文:五代窦禹钧教育孩子方法得当,五个儿子都成才,名声远扬。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yǎng bù jiào,fù zhī guò。jiào bù yán,shī zhī duò。</p><p class="ql-block">养不教,父之过。教不严,师之惰。</p><p class="ql-block">译文:生养子女却不教育,是父亲的过错;教育学生不严格,是老师的失职。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zǐ bù xué,fēi suǒ yí。yòu bù xué,lǎo hé wéi。</p><p class="ql-block">子不学,非所宜。幼不学,老何为。</p><p class="ql-block">译文:小孩子不肯学习,是很不应该的;年少不努力,长大以后能有什么作为?</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yù bù zhuó,bù chéng qì。rén bù xué,bù zhī yì。</p><p class="ql-block">玉不琢,不成器。人不学,不知义。</p><p class="ql-block">译文:玉石不打磨雕琢,不会成为精美的器物;人不学习,就不懂仁义道理。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">wéi rén zǐ,fāng shào shí。qīn shī yǒu,xí lǐ yí。</p><p class="ql-block">为人子,方少时。亲师友,习礼仪。</p><p class="ql-block">译文:做儿女的,年少时要亲近良师益友,学习待人接物的礼仪。</p> <p class="ql-block">二、孝悌礼仪篇</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">xiāng jiǔ líng,néng wēn xí。xiào yú qīn,suǒ dāng zhí。</p><p class="ql-block">香九龄,能温席。孝于亲,所当执。</p><p class="ql-block">译文:黄香九岁时,就懂得为父母暖被窝;孝顺父母,是每个人都应遵守的美德。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">róng sì suì,néng ràng lí。dì yú zhǎng,yí xiān zhī。</p><p class="ql-block">融四岁,能让梨。弟于长,宜先知。</p><p class="ql-block">译文:孔融四岁时,就知道把大梨让给兄长;尊敬兄长的道理,从小就应懂得。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">shǒu xiào tì,cì jiàn wén。zhī mǒu shù,shí mǒu wén。</p><p class="ql-block">首孝悌,次见闻。知某数,识某文。</p><p class="ql-block">译文:首先要孝顺父母、尊敬兄长,其次增长见识;学习算数,认识文字。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yī ér shí,shí ér bǎi。bǎi ér qiān,qiān ér wàn。</p><p class="ql-block">一而十,十而百。百而千,千而万。</p><p class="ql-block">译文:从一到十,十到百,百到千,千到万,这是基础的计数方法。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">sān cái zhě,tiān dì rén。sān guāng zhě,rì yuè xīng。</p><p class="ql-block">三才者,天地人。三光者,日月星。</p><p class="ql-block">译文:三才指天、地、人;三光是太阳、月亮、星星。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">sān gāng zhě,jūn chén yì。fù zǐ qīn,fū fù shùn。</p><p class="ql-block">三纲者,君臣义。父子亲,夫妇顺。</p><p class="ql-block">译文:三纲是君臣守道义、父子相亲爱、夫妻相和顺。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yuē chūn xià,yuē qiū dōng。cǐ sì shí,yùn bù qióng。</p><p class="ql-block">曰春夏,曰秋冬。此四时,运不穷。</p><p class="ql-block">译文:春夏秋冬四季,循环运转没有尽头。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yuē nán běi,yuē xī dōng。cǐ sì fāng,yìng hū zhōng。</p><p class="ql-block">曰南北,曰西东。此四方,应乎中。</p><p class="ql-block">译文:东西南北四个方向,都以中央为基准对应。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yuē shuǐ huǒ,mù jīn tǔ。cǐ wǔ háng,běn hū shù。</p><p class="ql-block">曰水火,木金土。此五行,本乎数。</p><p class="ql-block">译文:水火木金土为五行,是自然的基本物质,源于数理。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yuē rén yì,lǐ zhì xìn。cǐ wǔ cháng,bù róng wěn。</p><p class="ql-block">曰仁义,礼智信。此五常,不容紊。</p><p class="ql-block">译文:仁、义、礼、智、信是五常,做人准则不能混乱。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">dào liáng shū,mài shǔ jì。cǐ liù gǔ,rén suǒ shí。</p><p class="ql-block">稻粱菽,麦黍稷。此六谷,人所食。</p><p class="ql-block">译文:稻子、小米、豆类、麦、黍、高粱,是人类的主要粮食。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">mǎ niú yáng,jī quǎn shǐ。cǐ liù chù,rén suǒ sì。</p><p class="ql-block">马牛羊,鸡犬豕。此六畜,人所饲。</p><p class="ql-block">译文:马、牛、羊、鸡、狗、猪,是人类饲养的家畜。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yuē xǐ nù,yuē āi jù。ài wù yù,qī qíng jù。</p><p class="ql-block">曰喜怒,曰哀惧。爱恶欲,七情具。</p><p class="ql-block">译文:高兴、生气、悲伤、恐惧、喜爱、厌恶、欲望,是人的七种感情。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">qīng chì huáng,jí hēi bái。cǐ wǔ sè,mù suǒ shí。</p><p class="ql-block">青赤黄,及黑白。此五色,目所识。</p><p class="ql-block">译文:青、红、黄、黑、白,是眼睛能辨认的五种颜色。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">suān kǔ gān,jí xīn xián。cǐ wǔ wèi,kǒu suǒ hán。</p><p class="ql-block">酸苦甘,及辛咸。此五味,口所含。</p><p class="ql-block">译文:酸、苦、甜、辣、咸,是嘴巴能尝出的五种味道。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">shān jiāo xiāng,jí xīng xiǔ。cǐ wǔ xiù,bí suǒ xiù。</p><p class="ql-block">膻焦香,及腥朽。此五臭,鼻所嗅。</p><p class="ql-block">译文:膻味、焦味、香味、腥味、腐味,是鼻子能闻出的五种气味。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">páo tǔ gé,mù shí jīn。sī yǔ zhú,nǎi bā yīn。</p><p class="ql-block">匏土革,木石金。丝与竹,乃八音。</p><p class="ql-block">译文:匏、土、革、木、石、金、丝、竹,是制作乐器的八种材料,合称八音。</p> <p class="ql-block">三、人伦历史篇</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">gāo zēng zǔ,fù ér shēn。shēn ér zǐ,zǐ ér sūn。</p><p class="ql-block">高曾祖,父而身。身而子,子而孙。</p><p class="ql-block">译文:由高祖父、曾祖父、祖父、父亲到自己,再到儿子、孙子。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zì zǐ sūn,zhì xuán zēng。nǎi jiǔ zú,rén zhī lún。</p><p class="ql-block">自子孙,至玄曾。乃九族,人之伦。</p><p class="ql-block">译文:从子孙到玄孙、曾孙,这九代亲属,构成家族人伦。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">fù zǐ ēn,fū fù cóng。xiōng zé yǒu,dì zé gōng。</p><p class="ql-block">父子恩,夫妇从。兄则友,弟则恭。</p><p class="ql-block">译文:父子有恩情,夫妻相和顺;兄长友爱弟弟,弟弟恭敬兄长。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zhǎng yòu xù,yǒu yǔ péng。jūn zé jìng,chén zé zhōng。</p><p class="ql-block">长幼序,友与朋。君则敬,臣则忠。</p><p class="ql-block">译文:长幼有次序,朋友讲诚信;君主敬重臣子,臣子忠于君主。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">cǐ shí yì,rén suǒ tóng。dāng shī xù,wù wéi bèi。</p><p class="ql-block">此十义,人所同。当师叙,勿违背。</p><p class="ql-block">译文:以上十种道义,人人都应遵守,不可违背。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">fán xùn méng,xū jiǎng jiū。xiáng xùn gǔ,míng jù dòu。</p><p class="ql-block">凡训蒙,须讲究。详训诂,明句读。</p><p class="ql-block">译文:启蒙教育,要讲究方法,解释字义、分清断句。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">wéi xué zhě,bì yǒu chū。xiǎo xué zhōng,zhì sì shū。</p><p class="ql-block">为学者,必有初。小学终,至四书。</p><p class="ql-block">译文:读书学习有顺序,先学小学知识,再读四书。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">lún yǔ zhě,èr shí piān。qún dì zǐ,jì shàn yán。</p><p class="ql-block">论语者,二十篇。群弟子,记善言。</p><p class="ql-block">译文:《论语》共二十篇,记录孔子及其弟子的言行。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">mèng zǐ zhě,qī piān zhǐ。jiǎng dào dé,shuō rén yì。</p><p class="ql-block">孟子者,七篇止。讲道德,说仁义。</p><p class="ql-block">译文:《孟子》共七篇,讲述道德、仁义的道理。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zuò zhōng yōng,zǐ sī bǐ。zhōng bù piān,yōng bù yì。</p><p class="ql-block">作中庸,子思笔。中不偏,庸不易。</p><p class="ql-block">译文:《中庸》是子思所作,主张不偏不倚、坚守正道。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zuò dà xué,nǎi zēng zǐ。zì xiū qí,zhì píng zhì。</p><p class="ql-block">作大学,乃曾子。自修齐,至平治。</p><p class="ql-block">译文:《大学》是曾子所作,讲修身、齐家、治国、平天下。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">xiào jīng tōng,sì shū shú。rú liù jīng,shǐ kě dú。</p><p class="ql-block">孝经通,四书熟。如六经,始可读。</p><p class="ql-block">译文:读懂《孝经》、熟读四书,才可以开始学习六经。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">shī shū yì,lǐ chūn qiū。hào liù jīng,dāng jiǎng qiú。</p><p class="ql-block">诗书易,礼春秋。号六经,当讲求。</p><p class="ql-block">译文:《诗经》《尚书》《周易》《礼记》《春秋》合称六经,应当认真研读。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yǒu lián shān,yǒu guī cáng。yǒu zhōu yì,sān yì xiáng。</p><p class="ql-block">有连山,有归藏。有周易,三易详。</p><p class="ql-block">译文:《连山》《归藏》《周易》,合称三易,讲解变化道理。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yǒu diǎn mó,yǒu xùn gào。yǒu shì mìng,shū zhī ào。</p><p class="ql-block">有典谟,有训诰。有誓命,书之奥。</p><p class="ql-block">译文:《尚书》中有典、谟、训、诰、誓、命,内容深奥。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">wǒ zhōu gōng,zuò zhōu lǐ。zhù liù guān,cún zhì tǐ。</p><p class="ql-block">我周公,作周礼。著六官,存治体。</p><p class="ql-block">译文:周公制定《周礼》,设立六官,保存国家制度。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">dà xiǎo dài,zhù lǐ jì。shù shèng yán,lǐ yuè bèi。</p><p class="ql-block">大小戴,注礼记。述圣言,礼乐备。</p><p class="ql-block">译文:戴德、戴圣注释《礼记》,记录圣人言论,完备礼乐制度。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yuē guó fēng,yuē yǎ sòng。hào sì shī,dāng fěng yǒng。</p><p class="ql-block">曰国风,曰雅颂。号四诗,当讽咏。</p><p class="ql-block">译文:《诗经》的国风、大雅、小雅、颂,合称四诗,应当诵读。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">shī jì wáng,chūn qiū zuò。yù bāo biǎn,bié shàn è。</p><p class="ql-block">诗既亡,春秋作。寓褒贬,别善恶。</p><p class="ql-block">译文:古诗教衰微后,孔子作《春秋》,暗含褒贬、分辨善恶。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">sān zhuàn zhě,yǒu gōng yáng。yǒu zuǒ shì,yǒu gǔ liáng。</p><p class="ql-block">三传者,有公羊。有左氏,有谷梁。</p><p class="ql-block">译文:解释《春秋》的《公羊传》《左传》《谷梁传》,合称三传。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">jìng zǐ tōng,dú zhū shǐ。kǎo shì xì,zhī zhōng shǐ。</p><p class="ql-block">经子通,读诸史。考世系,知终始。</p><p class="ql-block">译文:通晓经书诸子,再读史书,考证朝代传承,知晓兴衰始末。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zì xī nóng,zhì huáng dì。hào sān huáng,jū shàng shì。</p><p class="ql-block">自羲农,至黄帝。号三皇,居上世。</p><p class="ql-block">译文:伏羲、神农、黄帝,并称三皇,是上古贤君。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">táng yǒu yú,hào èr dì。xiāng yī xùn,chēng shèng shì。</p><p class="ql-block">唐有虞,号二帝。相揖逊,称盛世。</p><p class="ql-block">译文:唐尧、虞舜二帝,禅让帝位,造就太平盛世。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">xià yǒu yǔ,shāng yǒu tāng。zhōu wén wǔ,chēng sān wáng。</p><p class="ql-block">夏有禹,商有汤。周文武,称三王。</p><p class="ql-block">译文:夏禹、商汤、周文王周武王,并称三王。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">xià chuán zǐ,jiā tiān xià。sì bǎi zǎi,qiān xià shè。</p><p class="ql-block">夏传子,家天下。四百载,迁夏社。</p><p class="ql-block">译文:夏朝开始传位给儿子,天下成为一家所有;延续四百年后灭亡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">tāng fá xià,guó hào shāng。liù bǎi zǎi,zhì zhòu wáng。</p><p class="ql-block">汤伐夏,国号商。六百载,至纣亡。</p><p class="ql-block">译文:商汤讨伐夏桀,建立商朝;延续六百年,到纣王时灭亡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zhōu wǔ wáng,shǐ zhū zhòu。bā bǎi zǎi,zuì cháng jiǔ。</p><p class="ql-block">周武王,始诛纣。八百载,最长久。</p><p class="ql-block">译文:周武王诛杀纣王,建立周朝,延续八百年,是最长的朝代。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zhōu zhé dōng,wáng gāng zhuì。chěng gān gē,shàng yóu shuì。</p><p class="ql-block">周辙东,王纲坠。逞干戈,尚游说。</p><p class="ql-block">译文:周平王东迁后,朝廷法度衰败,诸侯战乱,盛行游说。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">shǐ chūn qiū,zhōng zhàn guó。wǔ bà qiáng,qī xióng chū。</p><p class="ql-block">始春秋,终战国。五霸强,七雄出。</p><p class="ql-block">译文:之后是春秋、战国时期,出现春秋五霸、战国七雄。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yíng qín shì,shǐ jiān bìng。chuán èr shì,chǔ hàn zhēng。</p><p class="ql-block">嬴秦氏,始兼并。传二世,楚汉争。</p><p class="ql-block">译文:秦始皇统一天下,只传两代,就爆发楚汉相争。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">gāo zǔ xīng,hàn yè jiàn。zhì xiào píng,wáng mǎng cuàn。</p><p class="ql-block">高祖兴,汉业建。至孝平,王莽篡。</p><p class="ql-block">译文:刘邦建立汉朝,到汉平帝时,被王莽篡权。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">guāng wǔ xīng,wéi dōng hàn。sì bǎi nián,zhōng yú xiàn。</p><p class="ql-block">光武兴,为东汉。四百年,终于献。</p><p class="ql-block">译文:刘秀建立东汉,汉朝共四百年,到汉献帝时结束。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">wèi shǔ wú,zhēng hàn dǐng。hào sān guó,qì liǎng jìn。</p><p class="ql-block">魏蜀吴,争汉鼎。号三国,迄两晋。</p><p class="ql-block">译文:魏、蜀、吴三国争霸,之后是西晋、东晋。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">sòng qí jì,liáng chén chéng。wéi nán cháo,dū jīn líng。</p><p class="ql-block">宋齐继,梁陈承。为南朝,都金陵。</p><p class="ql-block">译文:南朝先后有宋、齐、梁、陈,都建都金陵。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">běi yuán wèi,fēn dōng xī。yǔ wén zhōu,yǔ gāo qí。</p><p class="ql-block">北元魏,分东西。宇文周,与高齐。</p><p class="ql-block">译文:北朝北魏分为东魏、西魏,后又有北周、北齐。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">dài zhì suí,yī tǔ yǔ。bù zài chuán,shī tǒng xù。</p><p class="ql-block">迨至隋,一土宇。不再传,失统绪。</p><p class="ql-block">译文:到隋朝统一天下,只传一代就灭亡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">táng gāo zǔ,qǐ yì shī。chú suí luàn,chuàng guó jī。</p><p class="ql-block">唐高祖,起义师。除隋乱,创国基。</p><p class="ql-block">译文:唐高祖起兵,平定隋乱,建立唐朝基业。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">èr shí chuán,sān bǎi zǎi。liáng miè zhī,guó nǎi gǎi。</p><p class="ql-block">二十传,三百载。梁灭之,国乃改。</p><p class="ql-block">译文:唐朝传二十位皇帝,延续三百年,被后梁取代。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">liáng táng jìn,jí hàn zhōu。chēng wǔ dài,jiē yǒu yóu。</p><p class="ql-block">梁唐晋,及汉周。称五代,皆有由。</p><p class="ql-block">译文:后梁、后唐、后晋、后汉、后周,合称五代。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yán sòng xīng,shòu zhōu shàn。shí bā chuán,nán běi hùn。</p><p class="ql-block">炎宋兴,受周禅。十八传,南北混。</p><p class="ql-block">译文:宋朝建立,传十八位皇帝,后南北战乱。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">liáo yǔ jīn,jiē chēng dì。yuán miè jīn,jué sòng shì。</p><p class="ql-block">辽与金,皆称帝。元灭金,绝宋世。</p><p class="ql-block">译文:辽、金先后称帝,元朝灭金、灭宋。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yú tú guǎng,chāo qián dài。jiǔ shí nián,guó zuò fèi。</p><p class="ql-block">舆图广,超前代。九十年,国祚废。</p><p class="ql-block">译文:元朝疆域广阔,超过前代,只延续九十年。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">tài zǔ xīng,guó dà míng。hào hóng wǔ,dū jīn líng。</p><p class="ql-block">太祖兴,国大明。号洪武,都金陵。</p><p class="ql-block">译文:朱元璋建立明朝,年号洪武,建都金陵。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">dài chéng zǔ,qiān yàn jīng。shí liù shì,zhì chóng zhēn。</p><p class="ql-block">迨成祖,迁燕京。十六世,至崇祯。</p><p class="ql-block">译文:明成祖迁都北京,传十六代,到崇祯帝时灭亡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">qīng shì zǔ,yīng jǐng mìng。jìng sì fāng,kè dà dìng。</p><p class="ql-block">清世祖,膺景命。靖四方,克大定。</p><p class="ql-block">译文:清朝入关,平定天下,实现统一。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">gǔ jīn shǐ,quán zài zī。zǎi zhì luàn,zhī xīng shuāi。</p><p class="ql-block">古今史,全在兹。载治乱,知兴衰。</p><p class="ql-block">译文:从古至今的历史,都在这里,记录治乱兴衰。</p> <p class="ql-block">四、勤学励志篇</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">shǐ suī fán,dú yǒu cì。shǐ jì yī,hàn shū èr。</p><p class="ql-block">史虽繁,读有次。史记一,汉书二。</p><p class="ql-block">译文:史书虽多,阅读有顺序:先读《史记》,再读《汉书》。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">hòu hàn sān,guó zhì sì。jiān zhèng jīng,cān tōng jiàn。</p><p class="ql-block">后汉三,国志四。兼证经,参通鉴。</p><p class="ql-block">译文:再读《后汉书》《三国志》,参照经书与《资治通鉴》。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">dú shǐ zhě,kǎo shí lù。tōng gǔ jīn,ruò qīn mù。</p><p class="ql-block">读史者,考实录。通古今,若亲目。</p><p class="ql-block">译文:读史书要考证真实记录,通晓古今,如同亲眼所见。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">kǒu ér sòng,xīn ér wéi。zhāo yú sī,xī yú sī。</p><p class="ql-block">口而诵,心而惟。朝于斯,夕于斯。</p><p class="ql-block">译文:口中诵读,心中思考,早晚都专心学习。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">xī zhòng ní,shī xiàng tuó。gǔ shèng xián,shàng qín xué。</p><p class="ql-block">昔仲尼,师项橐。古圣贤,尚勤学。</p><p class="ql-block">译文:孔子曾拜神童项橐为师,古代圣贤尚且勤奋学习。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">zhào zhōng lìng,dú lǔ lùn。bǐ jì shì,xué qiě qín。</p><p class="ql-block">赵中令,读鲁论。彼既仕,学且勤。</p><p class="ql-block">译文:赵普做官后,依然勤奋研读《论语》。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">pī pú biān,xuē zhú jiǎn。bǐ wú shū,qiě zhī miǎn。</p><p class="ql-block">披蒲编,削竹简。彼无书,且知勉。</p><p class="ql-block">译文:路温舒编蒲草、公孙弘削竹简写书,没有书仍努力学习。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">tóu xuán liáng,zhuī cì gǔ。bǐ bù jiào,zì qín kǔ。</p><p class="ql-block">头悬梁,锥刺股。彼不教,自勤苦。</p><p class="ql-block">译文:孙敬头悬梁、苏秦锥刺股,无人督促仍刻苦学习。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">rú náng yíng,rú yìng xuě。jiā suī pín,xué bù chuò。</p><p class="ql-block">如囊萤,如映雪。家虽贫,学不辍。</p><p class="ql-block">译文:车胤囊萤、孙康映雪,家境贫寒仍不放弃学习。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">rú fù xīn,rú guà jiǎo。shēn suī láo,yóu kǔ zhuó。</p><p class="ql-block">如负薪,如挂角。身虽劳,犹苦卓。</p><p class="ql-block">译文:朱买臣负薪读书、李密牛角挂书,劳作时仍坚持学习。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">sū lǎo quán,èr shí qī。shǐ fā fèn,dú shū jí。</p><p class="ql-block">苏老泉,二十七。始发愤,读书籍。</p><p class="ql-block">译文:苏洵二十七岁才开始发愤读书,最终成才。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">bǐ jì lǎo,yóu huǐ chí。ěr xiǎo shēng,yí zǎo sī。</p><p class="ql-block">彼既老,犹悔迟。尔小生,宜早思。</p><p class="ql-block">译文:他年老后悔起步晚,年轻人更应趁早努力。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">ruò liáng hào,bā shí èr。duì dà tíng,kuí duō shì。</p><p class="ql-block">若梁灏,八十二。对大廷,魁多士。</p><p class="ql-block">译文:梁灏八十二岁考中状元,在朝堂上才压众人。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">bǐ jì chéng,zhòng chēng yì。ěr xiǎo shēng,yí lì zhì。</p><p class="ql-block">彼既成,众称异。尔小生,宜立志。</p><p class="ql-block">译文:他大器晚成令人惊叹,年轻人应早早立志。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yíng bā suì,néng yǒng shī。bì qī suì,néng fù qí。</p><p class="ql-block">莹八岁,能咏诗。泌七岁,能赋棋。</p><p class="ql-block">译文:祖莹八岁能作诗,李泌七岁能写棋赋。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">bǐ yǐng wù,rén chēng qí。ěr yòu xué,dāng xiào zhī。</p><p class="ql-block">彼颖悟,人称奇。尔幼学,当效之。</p><p class="ql-block">译文:他们天资聪颖被人称奇,求学的孩子应效仿。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">cài wén jī,néng biàn qín。xiè dào yùn,néng yǒng yín。</p><p class="ql-block">蔡文姬,能辨琴。谢道韫,能咏吟。</p><p class="ql-block">译文:蔡文姬精通琴音,谢道韫擅长作诗。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">bǐ nǚ zǐ,qiě cōng mǐn。ěr nán zǐ,dāng zì jǐng。</p><p class="ql-block">彼女子,且聪敏。尔男子,当自警。</p><p class="ql-block">译文:女子尚且如此聪慧,男子更应警醒努力。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">táng liú yàn,fāng qī suì。jǔ shén tóng,zuò zhèng zì。</p><p class="ql-block">唐刘晏,方七岁。举神童,作正字。</p><p class="ql-block">译文:刘晏七岁被举为神童,担任官职校正文字。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">bǐ suī yòu,shēn yǐ shì。ěr yòu xué,miǎn ér zhì。</p><p class="ql-block">彼虽幼,身已仕。尔幼学,勉而致。</p><p class="ql-block">译文:他年纪虽小已做官,努力学习你也能做到。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yǒu wéi zhě,yì ruò shì。</p><p class="ql-block">有为者,亦若是。</p><p class="ql-block">译文:有所作为的人,都是这样努力而成。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">quǎn shǒu yè,jī sī chén。gǒu bù xué,hé wéi rén。</p><p class="ql-block">犬守夜,鸡司晨。苟不学,曷为人。</p><p class="ql-block">译文:狗守夜、鸡报晓都有作用,人不学习,怎能算人?</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">cán tǔ sī,fēng niàng mì。rén bù xué,bù rú wù。</p><p class="ql-block">蚕吐丝,蜂酿蜜。人不学,不如物。</p><p class="ql-block">译文:蚕能吐丝、蜂能酿蜜,人不学习,连动物都不如。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yòu ér xué,zhuàng ér xíng。shàng zhì jūn,xià zé mín。</p><p class="ql-block">幼而学,壮而行。上致君,下泽民。</p><p class="ql-block">译文:年少学习,长大践行,上辅佐君主,下造福百姓。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">yáng míng shēng,xiǎn fù mǔ。guāng yú qián,yù yú hòu。</p><p class="ql-block">扬名声,显父母。光于前,裕于后。</p><p class="ql-block">译文:成就名声,光耀父母,为祖先增光,为后代造福。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">rén yí zǐ,jīn mǎn yíng。wǒ jiào zǐ,wéi yī jīng。</p><p class="ql-block">人遗子,金满籝。我教子,惟一经。</p><p class="ql-block">译文:别人留给子孙满箱金银,我只教孩子熟读经书。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">qín yǒu gōng,xì wú yì。jiè zhī zāi,yí miǎn lì。</p><p class="ql-block">勤有功,戏无益。戒之哉,宜勉力。</p><p class="ql-block">译文:勤奋学习必有收获,玩乐没有好处,要时刻勉励自己。</p> <p class="ql-block">1. 蔡文姬,能辨琴(文姬辨琴)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文:cài wén jī,néng biàn qín</p><p class="ql-block">典故:蔡文姬(蔡琰)六岁时,父亲蔡邕弹琴断弦,她隔墙精准说出断的是第二弦;蔡邕再故意断一弦试探,她又准确认出,尽显音律天赋。</p> <p class="ql-block">2. 谢道韫,能咏吟(咏絮才)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文:xiè dào yùn,néng yǒng yín</p><p class="ql-block">典故:东晋谢安大雪天考晚辈,谢朗说“撒盐空中差可拟”,谢道韫脱口而出“未若柳絮因风起”,比喻精妙,被后世称为“咏絮才” 。</p> <p class="ql-block">3. 苏老泉,二十七,始发奋(苏洵发愤)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文:sū lǎo quán,èr shí qī,shǐ fā fèn,dú shū jí</p><p class="ql-block">典故:苏洵(苏轼、苏辙之父)年轻时贪玩,27岁才幡然醒悟、闭门苦读,多年后携二子上京,文章被欧阳修赏识,终成“唐宋八大家”之一 。</p> <p class="ql-block">苏洵发奋读书的故事</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">(对应《三字经》:苏老泉,二十七,始发愤,读书籍)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏洵,字明允,号老泉,是北宋非常有名的文学家,也是苏轼、苏辙的父亲,父子三人合称“三苏”。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">苏洵年轻的时候,并不喜欢读书,觉得读书枯燥又辛苦,整天四处游玩,到了二十七岁,还是一事无成。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">有一天,他看到别人都学有所成、受人尊敬,再看看自己,心里非常惭愧,终于下定决心:</p><p class="ql-block">我要从头开始,认真读书!</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">从此,苏洵像变了一个人。</p><p class="ql-block">他闭门不出,把以前写的文章全部烧掉,发誓要从头学起,日夜苦读《论语》《孟子》《六经》和各家文章。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">读书读累了,就继续坚持;看不懂的地方,就反复琢磨。</p><p class="ql-block">一年又一年,他的学问越来越深厚,文章写得气势磅礴、道理深刻。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">后来,他带着苏轼、苏辙两个儿子进京赶考,父子三人全都金榜题名、名扬天下。</p><p class="ql-block">苏洵也从一个贪玩的青年,变成了一代文学大家,位列“唐宋八大家”之一。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《三字经》用他的故事告诉我们:</p><p class="ql-block">哪怕起步晚,只要肯发愤、肯坚持,照样能大有作为。</p> <p class="ql-block">孟母三迁 + 孟母断机</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">(对应《三字经》:昔孟母,择邻处。子不学,断机杼。)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">故事全文</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟子小的时候,父亲很早就去世了,家里很穷,全靠母亲织布过日子。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一开始,他们家住在墓地旁边。</p><p class="ql-block">孟子天天看到有人办丧事、哭丧、挖坟、抬棺材,就跟着学这些不好的行为。</p><p class="ql-block">孟母说:“这里不适合孩子住。”就搬家了。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">后来搬到了集市、杀猪卖肉的旁边。</p><p class="ql-block">孟子又学着商人叫卖、学屠夫杀猪,整天吵吵闹闹。</p><p class="ql-block">孟母摇摇头:“这里也不行,孩子会学坏。”又一次搬家。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">最后搬到了学堂、私塾旁边。</p><p class="ql-block">这里每天有孩子读书、行礼、讲礼貌、守规矩。</p><p class="ql-block">孟子也跟着学习礼仪、好好读书,变得越来越懂事。</p><p class="ql-block">孟母高兴地说:“这里才适合孩子成长!”就定居下来。</p><p class="ql-block">这就是孟母三迁。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">有一次,孟子放学回家,孟母正在织布,问他:“读书学得怎么样了?”</p><p class="ql-block">孟子漫不经心地说:“还不是老样子。”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟母一听非常伤心,立刻拿起剪刀,把快要织好的布剪断了。</p><p class="ql-block">孟子吓坏了,赶紧问母亲为什么。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟母说:</p><p class="ql-block">“学习就像织布,要一丝一线慢慢织,才能成布。</p><p class="ql-block">你现在不好好学习,半途而废,就像我剪断这匹布一样,</p><p class="ql-block">前功尽弃,将来什么用都没有。”</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟子听了非常惭愧,从此勤奋苦读,不再偷懒,</p><p class="ql-block">后来成为了伟大的思想家、教育家,被后人称为“亚圣”。</p> <p class="ql-block">孟子与熊掌 · 舍生取义</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">(出自《孟子》,对应三字经里讲仁义的道理)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟子说过一段很有名的话:</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">鱼,我所欲也;熊掌,亦我所欲也。</p><p class="ql-block">二者不可得兼,舍鱼而取熊掌者也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">意思是:</p><p class="ql-block">鱼是我想吃的,熊掌也是我想吃的。</p><p class="ql-block">如果两样不能都得到,我就放弃鱼,选择更珍贵的熊掌。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">然后他又说:</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">生,亦我所欲也;义,亦我所欲也。</p><p class="ql-block">二者不可得兼,舍生而取义者也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">意思是:</p><p class="ql-block">生命是我想要的,道义、正义也是我想要的。</p><p class="ql-block">如果生命和正义不能同时保住,我宁愿舍弃生命,也要坚守正义。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">这就是成语“舍生取义”的由来。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟子用这个故事告诉人们:</p><p class="ql-block">有些东西比生命更重要,比如良心、气节、正义,</p><p class="ql-block">做人不能为了活命,就丢掉做人的底线。</p> <p class="ql-block">孟子见梁惠王(《孟子》开篇,义利之辨)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一、背景</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">梁惠王即魏惠王,魏国屡战屡败,想招贤强国;孟子周游列国,推行仁政与王道。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">二、原文(《梁惠王上》第一章)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟子见梁惠王。王曰:“叟不远千里而来,亦将有以利吾国乎?”</p><p class="ql-block">孟子对曰:“王何必曰利?亦有仁义而已矣。</p><p class="ql-block">王曰‘何以利吾国’?大夫曰‘何以利吾家’?士庶人曰‘何以利吾身’?上下交征利而国危矣。</p><p class="ql-block">万乘之国,弑其君者,必千乘之家;千乘之国,弑其君者,必百乘之家。</p><p class="ql-block">苟为后义而先利,不夺不餍。</p><p class="ql-block">未有仁而遗其亲者也,未有义而后其君者也。</p><p class="ql-block">王亦曰仁义而已矣,何必曰利?” </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">三、白话翻译</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">梁惠王见孟子,开口就问:“老先生,您不远千里来,能给我魏国带来什么好处?”</p><p class="ql-block">孟子答:“大王何必开口就说‘利’?我只讲仁义**。**</p><p class="ql-block">国君想利国,大夫想利家,百姓想利己,上下都争利,国家就危险了。</p><p class="ql-block">大国里杀国君的,必是有权势的大夫;小国亦然。</p><p class="ql-block">若重利轻义,人就会贪得无厌、犯上作乱。</p><p class="ql-block">讲仁的人不会抛弃父母,讲义的人不会怠慢君王。</p><p class="ql-block">大王只要讲仁义就够了,何必谈利?” </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">四、核心道理(义利之辨)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 反对唯利是图:上下争利,国家必乱。</p><p class="ql-block">- 主张先义后利:仁义才是国家长治久安的根本。</p><p class="ql-block">- 仁政逻辑:行仁义,百姓归心,国家自然强大。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">五、后续对话(经典片段)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 惠王在园林问:“贤者亦乐此乎?”</p><p class="ql-block">孟子答:“贤者而后乐此,不贤者虽有此,不乐也。”(只有贤人才能真正享受,不贤的人有也不快乐) </p><p class="ql-block">- 惠王说自己屡战屡败、想报仇,孟子劝他省刑罚、薄税敛、深耕易耨、教民孝悌,行仁政则天下无敌。</p> <p class="ql-block">生于忧患,死于安乐</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">(出自《孟子》,最经典的励志名篇)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">原文精简版</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">舜发于畎亩之中,傅说举于版筑之间,胶鬲举于鱼盐之中,管夷吾举于士,孙叔敖举于海,百里奚举于市。</p><p class="ql-block">故天将降大任于是人也,必先苦其心志,劳其筋骨,饿其体肤,空乏其身,行拂乱其所为,所以动心忍性,曾益其所不能。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">人恒过,然后能改;困于心,衡于虑,而后作;征于色,发于声,而后喻。</p><p class="ql-block">入则无法家拂士,出则无敌国外患者,国恒亡。</p><p class="ql-block">然后知生于忧患,而死于安乐也。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">白话小故事版</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">孟子说:</p><p class="ql-block">你看历史上那些成大事的人——</p><p class="ql-block">舜从农田里出来,傅说从筑墙工人里被提拔,胶鬲是卖鱼盐的,管仲曾是囚犯,孙叔敖隐居海边,百里奚被从集市上买来。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">所以,上天要把重任交给一个人,</p><p class="ql-block">一定会先让他内心痛苦,身体劳累,挨饿受穷,做事不顺心。</p><p class="ql-block">这样才能磨炼他的心性,让他变得坚强,学到本事。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">人经常犯错,才会改正;</p><p class="ql-block">心里有困惑、想不通,才会奋起做事;</p><p class="ql-block">表现在脸色、言语上,别人才会明白他。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">一个国家,如果国内没有严格执法的大臣、敢于劝谏的贤人,</p><p class="ql-block">国外又没有敌人和忧患,</p><p class="ql-block">这样的国家,往往很容易灭亡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">由此可知:</p><p class="ql-block">忧患和磨难可以让人生存、强大,</p><p class="ql-block">安逸享乐反而会让人衰败、灭亡。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">核心道理</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 吃苦不是坏事,是磨炼成才的必经之路。</p><p class="ql-block">- 安逸舒服久了,人会变懒、变弱,容易失败。</p><p class="ql-block">- 个人和国家,都是生于忧患,死于安乐。</p> <p class="ql-block">窦燕山的故事</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">(对应《三字经》:窦燕山,有义方。教五子,名俱扬。)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">窦燕山,原名窦禹钧,是五代时期的人,因为住在燕山一带,所以大家叫他窦燕山。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">传说他年轻时,为人不太好,心地刻薄,又爱占人便宜,所以一直没有孩子,心里很着急。</p><p class="ql-block">后来他在梦里得到长辈指点,告诉他要多做善事、改过自新。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">从此窦燕山彻底变了一个人:</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 帮助穷人,周济乡里</p><p class="ql-block">- 建学堂,请老师,免费教穷人家孩子读书</p><p class="ql-block">- 做人宽厚,不再贪财,处处行善积德</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">没过多久,他接连有了五个儿子。</p><p class="ql-block">他对儿子们教育非常严格,教他们读书、懂礼、做人正直,家风极好。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">结果五个儿子个个聪明好学,后来全都考中进士,做了大官,名声传遍天下,这就是著名的五子登科。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">《三字经》用他的故事告诉我们:</p><p class="ql-block">做人要行善积德,教育孩子要有好方法,子女才能成才、光耀门楣。</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">为啥粤语称父亲为“老窦”或“老豆”?</p><p class="ql-block">一、最主流说法:源自窦燕山(最广为人知)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">“老窦”是粤语区对父亲的俗称(也常写作“老豆”)。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 出自《三字经》:窦燕山,有义方。教五子,名俱扬。 </p><p class="ql-block">- 窦燕山(窦禹钧)是五代人,教子有方、五子登科,被奉为模范父亲。</p><p class="ql-block">- 粤语里“窦”与“豆”同音,民间把好爸爸叫“老窦”,后来泛指所有父亲 。</p><p class="ql-block">- 本意是敬称,不是不尊重 。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">二、其他说法(方言/民俗角度)</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">1. “老头”音变说</p><p class="ql-block">顺德话“老头”读起来近似“老豆”,慢慢演变成口语。</p><p class="ql-block">2. 古俚语“都老”说</p><p class="ql-block">岭南古俚人把部落首领叫“都老”,音近“窦”,引申为对父亲的尊称。</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">三、用法与写法</p><p class="ql-block"> </p><p class="ql-block">- 口语多用:老豆(更顺口)</p><p class="ql-block">- 书面/文化语境:老窦(更贴近典故)</p><p class="ql-block">- 适用:广东、广西、香港、澳门等粤语区。</p>