中国古代经典家训集萃

刘晓平

钱氏家训 <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">吴越王钱镠的《钱氏家训》流传至今主要有两个版本,一份是他亲笔所著的“武肃王八训”和“遗训”,另一份则是后世子孙在其精神基础上整理编纂的完整版《钱氏家训》。现在流传最广、内容最完整的是后者,它分为个人、家庭、社会、国家四个篇章。</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">📜 《钱氏家训》全文</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">个人篇</p><p class="ql-block">· 心术不可得罪于天地,</p><p class="ql-block">言行皆当无愧于圣贤。</p><p class="ql-block">· 曾子之三省勿忘,程子之四箴宜佩。</p><p class="ql-block">· 持躬不可不谨严,临财不可不廉介。</p><p class="ql-block">· 处事不可不决断,存心不可不宽厚。</p><p class="ql-block">· 尽前行者地步窄,向后看者眼界宽。</p><p class="ql-block">· 花繁柳密处拨得开,方见手段;</p><p class="ql-block">风狂雨骤时立得定,才是脚跟。</p><p class="ql-block">· 能改过则天地不怒,能安分则鬼神无权。</p><p class="ql-block">· 读经传则根柢深,看史鉴则议论伟。</p><p class="ql-block">· 能文章则称述多,蓄道德则福报厚。</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">家庭篇</p><p class="ql-block">· 欲造优美之家庭,须立良好之规则。</p><p class="ql-block">· 内外门闾整洁,尊卑次序谨严。</p><p class="ql-block">· 父母伯叔孝敬欢愉,妯娌弟兄和睦友爱。</p><p class="ql-block">· 祖宗虽远,祭祀宜诚;</p><p class="ql-block">子孙虽愚,诗书须读。</p><p class="ql-block">· 娶媳求淑女,勿计妆奁;</p><p class="ql-block">嫁女择佳婿,勿慕富贵。</p><p class="ql-block">· 家富提携宗族,置义塾与公田;</p><p class="ql-block">岁饥赈济亲朋,筹仁浆与义粟。</p><p class="ql-block">· 勤俭为本,自必丰亨;</p><p class="ql-block">忠厚传家,乃能长久。</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">社会篇</p><p class="ql-block">· 信交朋友,惠普乡邻。</p><p class="ql-block">· 恤寡矜孤,敬老怀幼。</p><p class="ql-block">· 救灾周急,排难解纷。</p><p class="ql-block">· 修桥路以利人行,造河船以济众渡。</p><p class="ql-block">· 兴启蒙之义塾,设积谷之社仓。</p><p class="ql-block">· 私见尽要铲除,公益概行提倡。</p><p class="ql-block">· 不见利而起谋,不见才而生嫉。</p><p class="ql-block">· 小人固当远,断不可显为仇敌;</p><p class="ql-block">君子固当亲,亦不可曲为附和。</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">国家篇</p><p class="ql-block">· 执法如山,守身如玉,爱民如子,去蠹如仇。</p><p class="ql-block">· 严以驭役,宽以恤民。</p><p class="ql-block">· 官肯著意一分,民受十分之惠;</p><p class="ql-block">上能吃苦一点,民沾万点之恩。</p><p class="ql-block">· 利在一身勿谋也,利在天下者必谋之;</p><p class="ql-block">利在一时固谋也,利在万世者更谋之。</p><p class="ql-block">· 大智兴邦,不过集众思;大愚误国,只为好自用。</p><p class="ql-block">· 聪明睿智,守之以愚;功被天下,守之以让;勇力振世,守之以怯;富有四海,守之以谦。</p><p class="ql-block">· 庙堂之上,以养正气为先;海宇之内,以养元气为本。</p><p class="ql-block">· 务本节用则国富,进贤使能则国强,兴学育才则国盛,交邻有道则国安。</p> 朱子家训(明·朱伯庐) <p class="ql-block">《朱子家训》通常指明代朱柏庐所著的《朱柏庐治家格言》,这是一部深入人心的经典家训。全文五百余字,文字通俗易懂,对仗工整。</p> <p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">📜 《朱柏庐治家格言》全文</p><p class="ql-block">黎明即起,洒扫庭除,要内外整洁;</p><p class="ql-block">既昏便息,关锁门户,必亲自检点。</p><p class="ql-block">一粥一饭,当思来处不易;</p><p class="ql-block">半丝半缕,恒念物力维艰。</p><p class="ql-block">宜未雨而绸缪,毋临渴而掘井。</p><p class="ql-block">自奉必须俭约,宴客切勿流连。</p><p class="ql-block">器具质而洁,瓦缶胜金玉;</p><p class="ql-block">饮食约而精,园蔬愈珍馐。</p><p class="ql-block">勿营华屋,勿谋良田。</p><p class="ql-block">三姑六婆,实淫盗之媒;</p><p class="ql-block">婢美妾娇,非闺房之福。</p><p class="ql-block">童仆勿用俊美,妻妾切忌艳妆。</p><p class="ql-block">祖宗虽远,祭祀不可不诚;</p><p class="ql-block">子孙虽愚,经书不可不读。</p><p class="ql-block">居身务期质朴,教子要有义方。</p><p class="ql-block">勿贪意外之财,勿饮过量之酒。</p><p class="ql-block">与肩挑贸易,毋占便宜;</p><p class="ql-block">见穷苦亲邻,须加温恤。</p><p class="ql-block">刻薄成家,理无久享;</p><p class="ql-block">伦常乖舛,立见消亡。</p><p class="ql-block">兄弟叔侄,须分多润寡;</p><p class="ql-block">长幼内外,宜法肃辞严。</p><p class="ql-block">听妇言,乖骨肉,岂是丈夫;</p><p class="ql-block">重资财,薄父母,不成人子。</p><p class="ql-block">嫁女择佳婿,毋索重聘;</p><p class="ql-block">娶媳求淑女,勿计厚奁。</p><p class="ql-block">见富贵而生谄容者,最可耻;</p><p class="ql-block">遇贫穷而作骄态者,贱莫甚。</p><p class="ql-block">居家戒争讼,讼则终凶;</p><p class="ql-block">处世戒多言,言多必失。</p><p class="ql-block">勿恃势力而凌逼孤寡;</p><p class="ql-block">毋贪口腹而恣杀生禽。</p><p class="ql-block">乖僻自是,悔误必多;</p><p class="ql-block">颓惰自甘,家道难成。</p><p class="ql-block">狎昵恶少,久必受其累;</p><p class="ql-block">屈志老成,急则可相依。</p><p class="ql-block">轻听发言,安知非人之谮诉,当忍耐三思;因事相争,焉知非我之不是,须平心暗想。</p><p class="ql-block">施惠无念,受恩莫忘。</p><p class="ql-block">凡事当留余地,得意不宜再往。</p><p class="ql-block">人有喜庆,不可生妒忌心;</p><p class="ql-block">人有祸患,不可生喜幸心。</p><p class="ql-block">善欲人见,不是真善;</p><p class="ql-block">恶恐人知,便是大恶。</p><p class="ql-block">见色而起淫心,报在妻女;</p><p class="ql-block">匿怨而用暗箭,祸延子孙。</p><p class="ql-block">家门和顺,虽饔飧不济,亦有余欢;</p><p class="ql-block">国课早完,即囊橐无余,自得至乐。</p><p class="ql-block">读书志在圣贤,非徒科第;</p><p class="ql-block">为官心存君国,岂计身家。</p><p class="ql-block">守分安命,顺时听天。</p><p class="ql-block">为人若此,庶乎近焉。</p> 朱子家训(南宋·朱熹) <p class="ql-block">南宋大儒朱熹所作的《朱子家训》。这份家训与朱柏庐的《治家格言》侧重不同,它更强调个人在社会的立身之本与人际关系的准则。</p> <p class="ql-block">📜 朱熹《朱子家训》全文</p><p class="ql-block">君之所贵者,仁也。</p><p class="ql-block">臣之所贵者,忠也。</p><p class="ql-block">父之所贵者,慈也。</p><p class="ql-block">子之所贵者,孝也。</p><p class="ql-block">兄之所贵者,友也。</p><p class="ql-block">弟之所贵者,恭也。</p><p class="ql-block">夫之所贵者,和也。</p><p class="ql-block">妇之所贵者,柔也。</p><p class="ql-block">事师长贵乎礼也,交朋友贵乎信也。</p><p class="ql-block">见老者,敬之;见幼者,爱之。</p><p class="ql-block">有德者,年虽下于我,我必尊之;</p><p class="ql-block">不肖者,年虽高于我,我必远之。</p><p class="ql-block">慎勿谈人之短,切莫矜己之长。</p><p class="ql-block">仇者以义解之,怨者以直报之,随所遇而安之。</p><p class="ql-block">人有小过,含容而忍之;人有大过,以理而谕之。</p><p class="ql-block">勿以善小而不为,勿以恶小而为之。</p><p class="ql-block">人有恶,则掩之;人有善,则扬之。</p><p class="ql-block">处世无私仇,治家无私法。</p><p class="ql-block">勿损人而利己,勿妒贤而嫉能。</p><p class="ql-block">勿称忿而报横逆,勿非礼而害物命。</p><p class="ql-block">见不义之财勿取,遇合理之事则从。</p><p class="ql-block">诗书不可不读,礼义不可不知。</p><p class="ql-block">子孙不可不教,童仆不可不恤。</p><p class="ql-block">斯文不可不敬,患难不可不扶。</p><p class="ql-block">守我之分者,礼也;听我之命者,天也。</p><p class="ql-block">人能如是,天必相之。</p><p class="ql-block">此乃日用常行之道,若衣服之于身体,饮食之于口腹,不可一日无也,可不慎哉!</p> 颜氏家训(北齐·颜之推) <p class="ql-block">被称为“家训之祖”的《颜氏家训》。它与其他注重格言警句的家训不同,是一部内容宏富、体系完整的著作。北齐颜之推所作,全书共二十篇,以下是各卷的篇目及精选原文节选。</p> <p class="ql-block">📜 《颜氏家训》全书篇目</p><p class="ql-block">卷第一</p><p class="ql-block">1. 序致篇 2. 教子篇 3. 兄弟篇 4. 后娶篇 5. 治家篇</p><p class="ql-block"> 卷第二</p><p class="ql-block"> 6. 风操篇 7. 慕贤篇</p><p class="ql-block"> 卷第三</p><p class="ql-block"> 8. 勉学篇</p><p class="ql-block"> 卷第四</p><p class="ql-block"> 9. 文章篇 10. 名实篇 11. 涉务篇</p><p class="ql-block"> 卷第五</p><p class="ql-block"> 12. 省事篇 13. 止足篇 14. 诫兵篇 15. 养生篇 16. 归心篇</p><p class="ql-block"> 卷第六</p><p class="ql-block">1 7. 书证篇</p><p class="ql-block"> 卷第七</p><p class="ql-block"> 18. 音辞篇 19. 杂艺篇 20. 终制篇</p><p class="ql-block">🖋️ 精选名句</p><p class="ql-block">· 论教育:</p><p class="ql-block"> 上智不教而成,下愚虽教无益,中庸之人,不教不知也。</p><p class="ql-block"> 人生小幼,精神专利,长成已后,思虑散逸,固须早教,勿失机也。</p><p class="ql-block"> 父母威严而有慈,则子女畏慎而生孝矣。</p><p class="ql-block">· 论学习:</p><p class="ql-block"> 父兄不可常依,乡国不可常保,一旦流离,无人庇荫,当自求诸身耳。谚曰:积财千万,不如薄伎在身。</p><p class="ql-block"> 幼而学者,如日之光;老而学者,如秉烛夜行,犹贤乎瞑目而无见者也。</p><p class="ql-block"> 古之学者为己,以补不足也;今之学者为人,但能说之也。古之学者为人,行道以利世也;今之学者为己,修身以求进也。</p><p class="ql-block">· 论修身:</p><p class="ql-block"> 与善人居,如入芝兰之室,久而自芳也;与恶人居,如入鲍鱼之肆,久而自臭也。</p><p class="ql-block"> 巧伪不如拙诚。</p><p class="ql-block"> 名之与实,犹形之与影也。德艺周厚,则名必善焉。</p><p class="ql-block">· 论治家:</p><p class="ql-block"> 兄弟不睦,则子侄不爱;子侄不爱,则群从疏薄。</p><p class="ql-block"> 生民之本,要当稼穑而食,桑麻以衣。</p><p class="ql-block"> 借人典籍,皆须爱护,先有缺坏,就为补治。</p><p class="ql-block">· 论处世:</p><p class="ql-block"> 生不可不惜,不可苟惜。</p><p class="ql-block"> 君子当守道崇德,蓄价待时。</p><p class="ql-block"> 婚姻勿贪势家。</p> <p class="ql-block">《颜氏家训》不仅记录了一位历经乱世的长者对子孙的殷切告诫,更因其内容的广博和见解的深刻,被誉为“古今家训,以此为祖”。</p>