<p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">在清代震钧所著的《天咫偶闻》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口头条胡同有地名范家大院。考其地为范文肃公(文程)故居。开国元勋,功在社稷,子孙簪缨接武,今零替矣。公为宋范文正公后裔,功名亦相似。闻其家向不用僧道,镶黄旗汉军世家,颇有被其化者,至今守之</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">明代坊里记载《京师五城坊巷胡同集》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>崇教坊:头条胡同、二条胡同、三条胡同、方家胡同、国子监、大沟巷、萧家衚衕</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这条胡同在明代属崇教坊,称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>头条胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」;清代属镶黄旗,宣统时改称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>大头条胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」;1965年整顿地名时并入梁家湾、东仁里、翔凤胡同,正式定名「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">清·于敏中等《日下旧闻考》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>国子监前后头条衚衕、二条衚衕、三条衚衕、方家衚衕、国子监、大沟巷、萧家衚衕,此七衚衕为三参领之十一佐领居址</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">范家大院经考证大概率为胡同内21号院,是清初开国元勋范文程(北宋名臣范仲淹十七世孙)的故居。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是《京城各国暂分界址全图》,庚子事变八国联军占领北京期间的木刻套色舆图,大概是1902年出版,里面清楚地标注「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>头条胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」和「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>梁家湾</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这张图是《最新详细帝京舆图》,是1908年(清光绪三十四年)绘制的清末北京城市全图,可以看出「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>头条胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」已经贯通东西。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">清·朱一新,民国重刊本《京师坊巷志稿》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>安定门大街东:大头条胡同、大二条胡同、大三条胡同、方家胡同、国子监、大沟巷、萧家胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 民国二十三年,1934,北平市政府秘书处编《北平地名典》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>大头条胡同:在安定门内大街东,交道口北。东西向,东接雍和宫大街,西至安定门内大街。民国仍沿清宣统旧称,为镶黄旗旧地</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 民国二十四年,马芷庠,张恨水审定《北平旅行指南》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>大头条胡同:交道口北,东西横街。东抵雍和宫大街,西达安定门大街。旧有范文肃公(文程)故居,今为民居</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 民国十五年,北平社会调查所《北京便览》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>大头条胡同:安定门内,交道口北。东西长约里许,住户多旗籍旧家,间有新式住宅</u></i></b><span style="font-size:20px;">」 。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 民国三十六年,北平市政府民政局《北平市自治区坊所属街巷村里名称录》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>内三区第七坊:大头条胡同(交道口北)、大二条胡同、大三条胡同、方家胡同、国子监、大沟巷、萧家胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">安定门旧有「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>生门</u></i></b><span style="font-size:20px;">」之称,以取安邦定国之意。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">《大明一统志》记载:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>元志至元四年建大都城,本朝洪武初置北平布政司于此,永乐七年为北京,十九年营建宫殿成,乃拓其城,周回四十里,立门九,正南曰正阳,南之左曰崇文,右曰宣武,北之东曰安定,西曰德胜,东之北曰东直,南曰朝阳,西之北曰西直,南曰阜成</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">《太祖高皇帝实录》记载了安定门:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>洪武元年九月戊戌朔,大將軍徐達改故元都安貞門爲安定門,建德門爲德勝門</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">同样《天咫偶闻》描述安定门外的商贸景象:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>安定门外‘两黄寺之东,为蒙古外馆。市廛栉比,屋瓦鳞次。充街隘巷,只见明驼,列肆连箱,惟陈服匿。而居人除蒙古外,皆贾人也’。‘凡皮物(裘褐之属)、毳物(毡绒之属)、野物(狍鹿之属)、山物(雉兔之属)、荋物(茹茵之属)、酪物(乳饼之属),列于广场之中而博易焉</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">明清两代,皇帝每年夏至都要经安定门到地坛祭祀后土,以求五谷丰登。安定门还是出兵征战得胜而归的收兵之门。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是清末安定门照片,在我印象中就是这样,当时去农村学农劳动就经过这里,记得那时城门楼变成孤岛,进出走两侧豁口,汽车驶过,尘土飞扬。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我小时候住东皇城根北街,出门不远就是宽街,向北望到尽头就是安定门,安定门外比较荒凉,靠近地坛东、南、北三面均有粪场,到处都是垃圾,小时候去护城河捞鱼虫,能看见丢弃的死尸在路边,有一种畏惧感。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这张应当是上世纪六十年代照片,在安定门内大街,当时有104和108无轨电车。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">从安定门内大街向南就是交道口十字路口,向南是宽街,向东是北新桥,向西是鼓楼大街。路口东北角有「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口教堂</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,又称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>安定门内教堂</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,全名「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北京长老会交道口教堂</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,是美北长老会差会在北京的中心教堂,位于东城区安定门内大街322号。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">当年教堂为单层灰砖建筑,外形为中西混合式,其南侧就是长老会建立的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">美国长老会(英语:Presbyterian Church in the United States of America,简称PCUSA),又称美北长老会(与美南长老会相对),在美国革命时期的1789年成立。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北美北长老会是继美国南浸信会之后第二个到山东传教的美国新教差会,1861年盖利牧师和丹福斯牧师首次来山东传教, 建立了数量众多的中小学校,并建立了一所了近代中国历史著名的教会大学一齐鲁大学。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1919年司徒雷登由美国北长老会差会推荐,离开杭州去北京创办燕京大学,并正式就任校长。司徒雷登进入燕京大学后又从神学教育走向更广阔的世俗高等教育,并取得辉煌成就。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1887年,长老会在安定门内头条建立教堂,1900年被义和团焚毁。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1902年长老会买下安内二条房产建成长老会的道济医院,道济肺病疗养院、崇实中学(含宿舍)和教堂,集医院、学校、教会于安内大头条、二条、三条。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">到了民国初年的1917年,医院拿着庚子赔款在原址西南侧建起了二层小楼,与此同时,在交道口十字路口旁还有一所安定医院,两所医院合并成为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」(Douw Hospital American Presbyterian Mission)。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这座二层小楼在上世纪八十年代被拆除,拆除前是第六医院的针灸科诊室。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1863年,女传道士Douw . D. M.(道济女士)随美国基督教长老会海外传道会传道团来到北京,她发现北京的医疗条件极其落后。Douw . D. M.返回美国后,开始向长老会募集钱物,八年后,1885年(光绪11年)她再次来到北京,在交道口北二条购地建房,成立了中国第一所妇产科医院:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>妇婴专科医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">19世纪中期,匈牙利医生Semmelweis. I. P开始了新式消毒法接生,同期法国科学家发现了细菌。Douw . D. M.女士是第一个把西方先进的新接生法带进中国。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">庚子事变之后的1901年,美国基督教长老会在交道口创办安定医院。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1917年,妇婴专科医院利用「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>庚子赔款</u></i></b><span style="font-size:20px;">」进行扩建。同时将长老会在安定门城楼外创办的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>男科医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」和交道口十字路口旁的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>安定医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」进行合并,以道济女士的名字来命名,称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1941年,太平洋战争爆发,日本侵略者将医院查封,1942年,医院被日伪北京特别市卫生局强行接管,改名为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北京市第三医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。1945年,日本投降后,长老会收回医院,恢复「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」名称。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1935年,道济医院成立董事会,第一届成员为7人,其中美国人2人,荷兰人1人,中国人4人,首任董事长胡惟德的夫人。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">胡惟德,时任外交总长,曾经是北洋时期的大总统,任期一个月,摄行临时执政,因为当时的执政段祺瑞因为著名事件而下台了。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">胡惟德照片</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1941年,日本对美国宣战,因为医院是美国的产业,所以被日本军方当作敌产查封。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">后与日方交涉,收回,更名为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北京市第三医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,那时林巧稚来到这里上班。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">日本投降后,长老会恢复了道济医院的名字,持续到1949年年初。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北京解放,医院被军委会接管,时任院长美国人Henke辞职,中方的张子荣担任院长。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1951年市政府接管医院,张子荣继续担任院长,医院改名为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北京市第六医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,到了1952年,所有美国人全部离境,1956年和1958年,第六医院两次与工人医院和交道口医院合并,一直保持着第六医院的名称。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">妇婴专科医院在1904年创办了护士培训班,到了1917年统一改名「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济高级护士学校</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,是后来的北京第一护士学校的前身,这所学校在解放后成为第六医院和地坛医院的宿舍,上世纪九十年代拆除。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1955年,北京市第一护士学校学生在上课。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1954年6月24日5版《北京市第一、第二护士学校》记载,第一护士学校是在原道济护士学校的基础上,于1953年与第一、第三、同德三个护士学校合并而成的。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">现在第六医院前身是成立于 1885 年的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>妇婴专科医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,是美国基督教长老会为了救治患有妇科疾病的妇女,以及为产妇接生而创办。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1917 年医院更名为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。1952 年被北京市政府改名为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北京第六医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1885 年,长老会在安定门二条购置了一处比较大的民宅用作校舍,校长由路崇德(J.W.Lourie)牧师兼任。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1891 年,柯宁翰牧师接任,筹集资金,修建校舍,设为中学。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1911 年(宣统三年) 来仪庭(W.H.Gleysteen)牧师继任校长,筹资 4 万大洋在原址上盖了 5 层教学校,学校设有食堂、厨房、 浴室、游艺室、实验室、图书馆。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1923 年,校长由方春熙(H.C.Fenn)和刘志共同担任,学生来自河北、天津、山东、山西、福建、浙江、江西、湖 北等全国各地,甚至还有慕名来的朝鲜学生。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1927 年,南京政府成立后,崇实中学在政府立案注册,1935 年,学校建校 70 周年时,胡适为七十年纪念刊题写了刊名。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1941 年,学校由日本人接管,改为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>市立第十中学</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1945 年抗战结束后,由美国长老会管理,校名恢复为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北平崇实中学</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1952 年 10 月,学校由北京政府接管,改名为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>第二十一中</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是1957年北京交道口街景,拍摄者为新西兰摄影师布莱恩·布瑞克(Brian Brake)。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">照片右侧建筑是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>道济医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,画面中的汽车、自行车、人力车混合交通,以及电车。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是站在马路南侧向北拍照,南面门上书「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福音堂</u></i></b><span style="font-size:20px;">」三字,由Sidney D. Gamble拍摄于1917-1919年。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是以前的旧照片,现在教堂只剩下后半部,用红框标注,而前面的建筑拆除,用绿框标注。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我小时候就是这样,前面的建筑是日杂商店,每年春节前,这里出售鞭炮。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">教堂平面呈矩形,山墙朝西,面向街道,下设半地下室,外形为中西混合式。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是大屋顶房屋,山墙有圆的通风口,里面为百叶窗,下面是四个椭圆窗口,最下是地下室门。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">现在这里变成大杂院,真正住户门口在里侧,从外面看不到。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">西面的大门仍留着早期「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>安定医院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的匾额,这是当年道济医院痕迹。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">基督教安定门内教堂为北京市东城区普查登记文物。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北京长老会交道口教堂位于安定门内大街南侧,宽街大街北侧,实际上就在交道口十字路口东北角。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我小时候经常到这里玩,后来在首都图书馆阅览回家也路过这里,如果不是文保铭牌提示,我从来不知道这里是教堂,只知道是日杂商店,每年春节前到这里买鞭炮,岁月静好,往事如烟。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">侧面观察</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北侧有门,进入就是夹道,里面才是教堂的正门。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">夹道</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这个位置为教堂的门口,南侧是否有门就不清楚了,用围墙砌垒。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下面是自建房上面两个开窗,最上圆窗是通气孔。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">北新桥北头条铭牌</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">交道口北头条在国子监南侧,呈东西走向,东起雍和宫大街,西止安定门内大街。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">明代属崇教坊,称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>头条胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。清代属镶黄旗,沿称,宣统时称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>大头条胡同</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。民国后沿称。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1965年整顿地名时将梁家湾、东仁里、翔凤胡同并入,改称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。文化大革命中一度改称「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>红日北路头条</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,后恢复原名。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">1952年院系调整后,北大从沙滩搬至燕园,中老胡同32号成为北京政法学院的宿舍,院中的老住户也陆续搬走。沈从文当时离开了北大,他们一家也搬出了这里,租用位于交道口北头条11号的民房。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">当时沈从文在故宫上班,每天上下班要穿过大半个内城。他曾回忆道:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>天不亮即出门,在北新桥买个烤白薯暖手,坐电车到天安门时,门还不开,即坐下来看天空星月,开了门再进去。晚上回家时,有时大雨,即披个破麻袋遮雨</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">沈从文被分配在历史博物馆陈列组,主要工作是在库房清点登记馆藏文物。他曾数过上万的钱币和无数的陶瓷器,同时还抄写陈列卡片,编写文物说明,写展览解说词。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">后来沈从文又转入文物收购组,为丰富馆藏,由他经手收购了许多珍贵文物。沈从文不辞辛苦,从这些看似最简单、烦琐的小事做起,踏实地开始了他的文物研究之路。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">谢振平,为抗日英烈,原北平卫生局长。曾居住于5号院,原北新桥大头条二号,1937年在此被捕后殉国,该宅也是二十九军北平高级干部秘密会议点。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我自西向东开始叙述,第一家「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条71号院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」为随墙门结构,门口有封条,大概是腾退户。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">接着就是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北头条82号院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,院落坐北朝南,沿南北中轴线对称布局;属二进四合院。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门为如意门格局,硬山灰瓦顶,青砖墙体,设在东南角,也就是巽位,入门还有一个过厅门,正对影壁,避免直窥内院。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一侧为倒座房,面阔3间,进深较浅,灰瓦硬山顶,门窗为传统格扇。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门口有箱式门墩,顶部为螭虎,侧面好像是绶带纹,象征着「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>好事不断</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">进入门厅,一侧已经自建房,空间变窄。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">进入第二道门,为过厅门结构,西侧为小门。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">迎面是厢房,有座山影壁,由于外侧自建房,只露出影壁的屋顶。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">正房面阔3间,两侧带耳房各1间,屋顶合瓦,正脊简洁,前出廊,台基高于厢房与倒座,采光最佳。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">站在二进院过厅门位置观看大门的方向。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">接着是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北头条69号院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,该院坐北朝南,三进院落,民国时期建筑。现为居民院。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门位于院落东南隅,如意门格局,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,戗檐处原有砖雕,现已抹灰遮盖,博缝头装饰万事如意图案砖雕,其左侧博缝头已经遗失,双扇红漆板门,装饰六角形门簪两枚,方形门墩一对,踏跺两级。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门东带门房一间,为原址翻建,西接倒座房三间,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,封后檐墙,墙体采用丝缝砌法,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">两侧门墩很有趣,弯腰细看,是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>封侯挂印</u></i></b><span style="font-size:20px;">」图案。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">侧面为牡丹图案</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">进入门厅,为进深五檩,东侧有自建房,遮挡过道一半空间。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">进入,原来迎面是影壁,但自建房遮挡,拐弯就是一进院,原来二进院前原有二门,现已拆除。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">东西厢房保留,一进院与二进院空间盖满自建房。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">院内正房三间,前后廊,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,前檐装修为现代门窗,老檐出后檐墙。两侧各接耳房一间,过垄脊,合瓦屋面。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我没有进入东耳房的过厅门,所以没有看到三进院。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">隔壁是「北头条67-1号」,为北京市历史建筑,典型的窄大门格局,朱红色双开木门,配有铜制兽首衔环门钹,下方是如意云纹的铜质门心板,门楣上有蓝底金字的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>如意</u></i></b><span style="font-size:20px;">」门簪,寓意吉祥。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门楣上方的戗檐和盘头处有花卉图案的砖雕,门廊内的梁枋上绘有传统彩画,色彩鲜艳,工艺考究。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">右侧墙上挂有「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北京市历史建筑</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的铭牌,明确标注为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条67/67-1号院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">箱式门墩,已经风化,但看像佛手与石榴图案,属于传统吉祥纹样「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>三多纹</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">佛手谐音为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,象征多福,寓意福气满满、佛佑吉祥。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">石榴的果实多籽,象征多子,寓意子孙兴旺、家族绵延。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">构成「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>三多纹</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,代表「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>多福、多寿、多子</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">向东就是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北头条67号</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,该院坐北朝南,二进院落,清代晚期建筑。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是金柱大门,位于院落东南隅,符合巽位,清水脊,合瓦屋面,双扇红漆板门,两侧带余塞板,上有走马板,门外檐下绘箍头包袱彩画,前檐柱间装饰蕃草纹雀替,其中右侧雀替已遗失,方形门墩一对,门内邱门做法。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">旧照片</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">两侧门墩,花纹残缺,细看是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>花瓶与绶带</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的组合,正面雕刻的是一个花瓶,瓶身圆润,瓶口处伸出数条飘逸卷曲的绶带,绶带相互缠绕,形成了流畅的S形线条。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>瓶</u></i></b><span style="font-size:20px;">」与「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>平</u></i></b><span style="font-size:20px;">」谐音,「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>绶</u></i></b><span style="font-size:20px;">」与「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>寿</u></i></b><span style="font-size:20px;">」谐音,组合起来就是「平安长寿」,同时绶带也象征着官运亨通、福禄绵长。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">注意在下面包袱角位置有「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>蝙蝠</u></i></b><span style="font-size:20px;">」图案,进一步强化了「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福气连绵</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的寓意。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门东接门房一间,西接倒座房三间,均为鞍子脊,合瓦屋面,墙体采用丝缝砌法,前檐装修为现代门窗。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">入内是一堵墙,东侧留小门进出。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一进院正房三间,前后出廊,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,前廊柱有穿插枋麻叶头修饰,檐下饰箍头彩画,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北头条65号院</u></i></b><span style="font-size:20px;">」坐北朝南,二进院落,为清代晚期建筑。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">如意大门居东南隅,清水脊,合瓦屋面,双扇红漆板门,六角形门簪两枚,门头装饰砖雕栏板,海棠池素面门墩一对,门内邱门做法,后檐柱间装饰卧蚕步步锦棂心倒挂楣子。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门西接倒座房三间,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">旧照片</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">澄澈如洗的湛蓝色天空下,如意门楼的屋顶覆着青灰色的筒瓦,檐下的梁枋被漆成朱红色,门楣之上,是一道精美的砖雕装饰带,回纹与卷草图案层层叠叠。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门内,是一条幽深的甬道,青石板铺就的地面在阳光下泛着微光,尽头的影壁隐约可见,几辆自行车安静地停在院中,为这古旧的院落添了几分生活的烟火气。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">梁枋之下为精美的砖雕,砖雕下方,是一道层次丰富的砖雕装饰带,最上层是连续的回纹图案,两者之间,也就是中间为饱满的缠枝花卉,花瓣与叶片舒展自然,富有生命力。最下层则是卷草纹,线条流畅。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">北京市历史建筑铭牌</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">箱式门墩已经残破,劈成两半,没有任何花纹。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">进入门厅,上面是步步锦倒挂楣子,里面应当是座山影壁,但东厢房有所改动,前面是自建房。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一进院东、西配房均为原址翻建。原来有二进院的门,由于建自建房,现已拆除。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我从自建房的夹道进入后院,无法看出两侧房屋的规格。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">二进院正房三间,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子。东、西厢房各三间,清水脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">继续前行,来到「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北新桥北头条63号</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,该院坐北朝南,三进院落。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">原大门位于院落东南隅,清水脊,合瓦屋面,戗檐装饰梅花图案砖雕,双扇红漆板门,门外素面方形门墩一对。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">现在大门现已封堵,西侧倒座房四间,进深五檩,清水脊,合瓦屋面,前檐装修为夹门窗形式,老檐出后檐墙。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">倒座房西侧一间现辟为门道。院内原有二门,现已拆除。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">我从网上下载照片,二进院正房三间,前出廊,过垄脊,合瓦屋面,廊柱为覆盆式柱础,墙体丝缝砌法,台基前出连三踏跺两级,前檐装修为现代门窗,老檐出后檐墙。正房两侧耳房各一间,过垄脊,合瓦屋面。东、西厢房各三间,过垄脊,合瓦屋面,前檐明间台基前出垂带踏跺两级,前檐装修为现代门窗,墙体丝缝砌法,封后檐墙。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">三进院后罩房五间,为原址翻建。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">接着「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>北新桥北头条61号</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,坐北朝南,清代晚期建筑,据说民国时期的一贯道有关,现为居民院。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门东侧倒座房四间,西侧倒座房六间,均为硬山顶,过袭脊合瓦屋。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一贯道又名「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>中华道德慈善会</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,是中国流传最广、势力最大、危害最严重的一个反动会道门组织。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">起源于明朝中叶,盛行于明末清代,取《论语》中「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>吾道一以贯之</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,改名「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>一贯道</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">日寇侵华期间,日军认为一贯道宣扬的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万教归一</u></i></b><span style="font-size:20px;">」符合日本统治者所谓儒佛神道的精神统治需求,于是将一贯道作为麻痹民众,为其侵略扩张服务的工具加以扶植和利用。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">为了寻求支持,大汉奸褚民谊、周佛海都曾加入该道。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">汉奸褚民谊曾加入一贯道</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">北京市历史建筑铭牌</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">院落东南隅开如意大门,灰山顶,清水脊合瓦屋,门额雕花栏板,门楣「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万字不断</u></i></b><span style="font-size:20px;">」砖雕,梅花形门簪两枚,板门两扇,方形门墩一对,趴狮雕刻已毁。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">如意门的门楣砖雕极为精致,从下至上,这组砖雕可以清晰地分为五层。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">最下方是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万字不到头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,卍字纹,线条连绵不断,寓意着万寿无疆、福寿绵长、生生不息。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">万字纹之上是一层精致的镂空卷草纹,线条流畅。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">再往上是一排圆润饱满的连珠纹,像一串珍珠,既起到了视觉分割的作用,也象征着财富连绵、子孙满堂。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">连珠纹之上是立体的缠枝花卉纹,叶片舒展,花朵饱满,寓意着花开富贵、四季平安。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">最顶部是朝天栏杆式的栏板雕刻,上面有梅花、菊花等花卉,还有鹿和羊穿梭其间,构成了一幅生动的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>瑞兽闹春</u></i></b><span style="font-size:20px;">」图。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这块门墩虽然风化严重,顶部雕刻的是多只螭虎,侧面风化严重,像麒麟卧松,门墩正面的底部,雕刻着一只带翼的蝙蝠,翅膀舒展,姿态生动。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">箱形门墩正面,浮雕是两三只鹿。「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>鹿</u></i></b><span style="font-size:20px;">」与「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>禄</u></i></b><span style="font-size:20px;">」谐音,象征着高官厚禄、福气与财气。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">四周雕刻的是回纹,这种连续不断的几何纹样寓意着「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福寿绵长、富贵不断头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">由上至下分析, 最上方的瑞兽花鸟,可以清晰看到雕刻背后的深色廊柱。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">中层三层横向纹饰,回纹带、缠枝莲带、连珠纹带。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">底层为锦地装饰,占据画面最大面积的是万字不到头的底纹。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">最上层是花鸟瑞兽浮雕,左侧为一只梅花鹿在花丛中回首,「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>鹿</u></i></b><span style="font-size:20px;">」谐音「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>禄</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,寓意高官厚禄。中间是盛开的梅花与海棠,象征着「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>梅开五福</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。右侧为一只仙鹤昂首挺立,旁边伴有祥云,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>松鹤延年</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。两侧还有葵花和几何纹的装饰性构件,整体构图饱满,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福禄寿喜</u></i></b><span style="font-size:20px;">」齐聚一堂。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">紧挨着上层浮雕的是一圈回纹,线条连续不断,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福寿绵长,富贵不断头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下方是一条缠枝花卉纹,叶片舒展,藤蔓缠绕,象征着家族兴旺、生生不息。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">还有一条由等大圆珠组成的连珠纹带,像一串珍珠,有「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>圆满</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的寓意。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">再往下是一层镂空卷草纹,工艺精巧。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下面,最宽、最醒目的一层,雕刻的是万字纹(卍字纹),也叫「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万字不到头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">最下方是大面积的万字不到头(卍字纹),线条连绵不断,寓意万寿无疆。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">万字纹之上是一层精致的镂空卷草纹。再往上是一排圆润饱满的连珠纹。连珠纹之上是立体的缠枝花卉纹,叶片舒展。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">最顶部是朝天栏杆式的栏板雕刻,上面有梅花、菊花等花卉,还有瑞兽(如鹿、羊)穿梭其间,构成了一幅生动的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>瑞兽闹春</u></i></b><span style="font-size:20px;">」图。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">图案为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>荷塘清趣</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,最上层的砖雕主体是一片生动的荷塘景象,硕大的荷叶舒展卷曲,脉络清晰。几只水禽,可能是鸳鸯、鹭鸶或鸭子,在荷丛中嬉戏,姿态各异,充满生机。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">如意门象鼻梟里侧有蝙蝠叼着一铜钱,为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福到眼前</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">入内,这里分东西院,门厅被自建房占据一半空间。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">没有发现影壁,顺着路走,左侧为倒座房。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一进院北侧原有垂花门一座,现已拆除。东侧有一小跨院,院内北房三问,硬山顶,前檐已改为现代装修。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">远处就是二进院的正房,被自建房遮挡。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">东院正房二间,前出廊,硬山顶,前檐明间已改为现代装修、次间作夹门窗装修、十字方格棂心,上带冰裂纹模心横陂窗。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">东箱房二间,硬山顶,过垄脊合瓦屋面,前檐已改为现代装修。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">从过厅门进入三道院,两边有步步高倒挂楣子。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">院里盖满自建房,留出一个夹道通行。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">正房两侧耳房各两间,前檐已改为现代装修。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">继续向东,就是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条59号</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,该院坐北朝南,二进院落。清代中期建筑,现为居民院。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图,为二进院</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门位于院落东南隅,这是如意门格局,进深五檩,也就是五架梁,过垄脊,合瓦屋面,双扇红漆板门,六角形门簪两枚,门楣栏板花瓦装饰,正式叫「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>门楣套沙锅套花瓦</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,其中沙锅套为特定板瓦摆花样式,而套沙锅套是叠套组合,属明清小式民居瓦作工艺。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">沙锅套纹样就是用瓦搭建成外形类古钱,「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>钱眼</u></i></b><span style="font-size:20px;">」为菱形。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">套沙锅套是大小菱形眼嵌套,层次更丰富。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">老照片(源于《四合院志丨交道口北头条59号》.北京脉搏)。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">北京市历史建筑铭牌在大门墙壁上。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">细看门上方瓦片搭建的铜钱形状,外形类古钱,「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>钱眼</u></i></b><span style="font-size:20px;">」为菱形。套沙锅套是大小菱形眼嵌套,层次更丰富。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">方形门墩上面是螭龙或狮子图案,侧面为牡丹图案。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门厅进深五檩,还有许多电表,每一个电表代表一个住户人家。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门后檐柱间装饰卧蚕步步锦棂心倒挂楣子。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">西侧倒座房,房四间,鞍子脊,合瓦屋面,老檐出后檐墙。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门东接门房一间和倒座房,已翻机瓦屋面。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">东厢房已经改造,看不到影壁部分,两边都是自建房。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一进院正房三间,看《城市记忆——北京四合院普查成果与保护(第二卷)》介绍为:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>前出廊,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,老檐出后檐墙,前檐保存步步锦棂心支摘窗。两侧各接耳房一间,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。东厢房三间,为原址翻建,西厢房三间,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,明间门连窗,上饰十字方格棂心亮子窗,次间支摘窗,步步锦棂心</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">其实眼前经过改造,筒瓦改为洋灰瓦,门窗改为新式的,没有步步锦棂心。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是二进院,老照片(源于《四合院志丨交道口北头条59号》.北京脉搏),文章介绍:「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>二进院正房三间,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,墙体丝缝砌法,前檐装修为现代门窗。正房西接耳房一间,东接北房三间,均已翻建</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">交道口北头条55号</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">交道口北头条70号,该院坐北朝南,一进院落,民国时期建筑。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门位于院落东北隅,北向,如意大门一间,进深五檩,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,双扇红漆板门,饰六角形门簪两枚,门头套沙锅套花瓦装饰,墙体采用丝缝砌法。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">象眼处雕刻回字纹和圆圈纹,大门两侧各接门房一间,鞍子脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">老照片(源于《四合院志丨交道口北头条60号》.北京脉搏)。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门外方形海棠池素面门墩一对,包袱皮位置似乎是宝相花或牡丹花。</span></p> <p class="ql-block">门内采用邱门做法,象眼处雕刻回字纹和圆圈纹。大门两侧各接门房一间,鞍子脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。</p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">院内北房三间,前出廊,过垄脊,合瓦屋面,门窗采用盘长如意棂心。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">正房西接耳房一间,过垄脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">南房三间,过垄脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗,墙体丝缝砌法。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">南房两侧耳房各一间,过垄脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。东、西厢房各三间,过垄脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。南房东侧有一座跨院,院内有二层楼房一栋,北向,二间,清水脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">交道口北头条53号</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">接着是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条31号</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,该院坐北朝南,二进院落,民国时期建筑。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门位于院落东南隅,如意大门一间,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,戗檐装饰砖雕,双扇红漆板门,饰六角形门簪两枚,门楣栏板砖雕,墙体丝缝砌法,门外海棠池素面门墩一对,门内两侧采用邱门做法,象眼雕刻圆圈纹。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门西接倒座房四间,鞍子脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门外海棠池素面门墩一对,下面包袱皮位置好像是蝙蝠图案。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">老照片(源于《四合院志丨交道口北头条31号》.北京脉搏)。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图,二进院</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">楣栏板砖雕,也就是如意门的门楣砖雕装饰区,咱们自上而下分析。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第一层,最顶那层为博古清供透雕带,镂空透雕技法,将整面砖栏板分割为多个长方形开光。开光内雕刻宝瓶、鼎彝、香炉等「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>博古清供</u></i></b><span style="font-size:20px;">」纹样,间以缠枝花卉,宝瓶中插着如意或花卉,细节繁复。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第二层为牡丹花卉高浮雕带,这一层是最宽的装饰带,采用高浮雕技法雕刻满铺的缠枝牡丹。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">上下以细弦纹收边,与上下层形成清晰的视觉分界。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第三层为连珠纹分隔带,由一排排列整齐的圆形凸珠组成,珠粒圆润,如同串珠,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>圆圆满满</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第四层就是万字不到头地纹,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>富贵不断头、吉利永长</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">在红漆门框的上角的门簪两侧,设有一对雕花雀替,雕刻卷草纹或云纹,与门头砖雕连为一体。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">如意门墀头位置的象鼻枭砖雕构件,上承「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万字不到头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」砖雕带,下接红色门柱与墙体,侧面是花篮图案,还有缠枝花卉与卷草纹。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">象鼻枭的核心一只展翅蝙蝠喙部有一枚圆形方孔的古钱纹样,钱纹与蝙蝠组合,形成「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福到眼前</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">进入门厅,对面就是东厢房,原来有影壁,经过翻修,改变格局。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">屋顶为五架椽的形式,挂满电表,显然今天是大杂院。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">照片左侧是倒座房,右侧厢房墙角变成圆弧形。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一进院东、西配房各三间,为原址翻建,院内原有二门,现已拆除。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">二进院正房三间,前后廊,合瓦屋面,前廊柱有卷云纹穿插枋头,绘箍头彩画,前檐装修为现代门窗。正房两侧各接耳房一间,鞍子脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。东、西厢房各三间,鞍子脊,合瓦屋面,墙体丝缝砌法,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">冬日暖阳,街道格外安静,树杈上面镀上一层金光。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">最精美的砖雕是「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>交道口北头条29号</u></i></b><span style="font-size:20px;">」院,如意门,大门位于院落东南隅,清水脊,合瓦屋面,脊饰花盘子,戗檐装饰砖雕,双扇红漆板门,六角形门簪两枚,门楣栏板砖雕,墙体丝缝砌法,方形海棠池素面门墩一对。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">平面图</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">朱红色的大门漆皮斑驳脱落,却与门楣正中张贴的红底黑字「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福</u></i></b><span style="font-size:20px;">」字形成鲜明的色彩呼应,年节的喜庆气息扑面而来,门侧墙面粉刷层剥落,裸露的青砖与现代电表箱、缠绕的电线、停放的电动车共处一隅,毫无违和感。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">阳光斜照下,砖雕的肌理、木门的纹路与地面的砖缝交织,每一处磨损、每一道裂纹,都是胡同百年岁月的直接印记。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这是一座装饰极尽繁复的如意门,也是胡同中极具代表性的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>满工</u></i></b><span style="font-size:20px;">」砖雕门楼遗存。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门采用经典的如意门形制,门扇直接嵌于青砖砌筑的墙体之中,无独立门廊,门楣上方的整面墙体被砖雕铺满,是老北京富贵彰显品味的典型样式。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">门洞内为进深颇长的门道,地面铺设青灰条砖,光影斜切而入,延伸出深邃的院落纵深感。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">两侧简易的素面石质门墩与上方华丽的砖雕形成「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>下简上繁</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的视觉对比,实用与装饰功能划分清晰。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">顶层是镂空透雕的博古图与缠枝花卉,宝瓶、瑞兽纹样隐约可见。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">中层花卉浮雕带,为高浮雕牡丹花卉,花瓣层叠舒展,下方以规整的连珠纹界隔,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>花开富贵、圆满吉祥</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">底层几何地纹带,为浅浮雕「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万字不到头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」纹样,几何线条纵横回旋,其间穿插蝙蝠衔盘长结的吉祥图案,与此前细节图呼应,传递「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福运绵长、富贵不断</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的祈愿。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">如意门墀头部位的砖雕装饰带,自上而下由五层。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第一层为缠枝花卉透雕带,采用镂空透雕技法,主体为缠枝葡萄纹样,叶片脉络清晰,果实饱满圆润。右侧独立花板内雕刻着一朵折枝花卉,似菊或牡丹。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第二层为如意云头纹浮雕带,以浅浮雕雕刻连续的如意云头纹,云纹轮廓圆润饱满,首尾相接,线条流畅柔和。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第三层是牡丹花卉高浮雕带,采用高浮雕技法,牡丹花卉和花瓣层叠舒展,花型硕大饱满,枝叶穿插其间,为「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>花开富贵</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第四层是连珠纹装饰带,将上层的花卉纹饰与下层的几何纹饰清晰划分,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>圆满团圆、事事圆满</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">第五层万字不到头地纹,象征「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>富贵不断头、吉利永长</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,与蝙蝠、盘长结合,进一步强化了「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福运绵长、永续不绝</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的祈愿。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">上层博古花卉透雕带,雕刻了一排宝瓶,瓶中盛放着牡丹等花卉,两侧伴有卷草纹与瑞兽装饰,宝瓶之间的空隙通透,增强了立体感。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">宝瓶上方是回纹边框,下方是卷草纹装饰带,左右两侧还配有独立的花卉花板,似菊花。寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>平安富贵、四季平安</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">中层牡丹高浮雕带,花瓣层叠舒展,枝叶穿插其间。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下方是一排规整的圆珠纹,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>圆满团圆、富贵永续</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;"> 下层蝙蝠盘长纹带,是连续的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>万字不到头</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>富贵不断头、吉利永长</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">其中穿插雕刻着蝙蝠衔盘长结的纹样,「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>蝠</u></i></b><span style="font-size:20px;">」谐音「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,盘长结象征「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福寿绵长</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,组合传递出「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福运绵长、永无止境</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">砖雕中央是一只展翅的蝙蝠,翼展舒展,姿态生动。「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>蝠</u></i></b><span style="font-size:20px;">」谐音「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">蝙蝠下方雕刻着盘长结和勛带图案及勋带,传递「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福寿延长</u></i></b><span style="font-size:20px;">」的美好祈愿。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">砖雕中央是一只展翅的蝙蝠,翼展舒展,面部清晰,下方雕刻着中国结样式的「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>盘长纹</u></i></b><span style="font-size:20px;">」,线条交织紧密,象征「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福寿绵长、永无止境</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">砖雕中央是一只展翅的蝙蝠,翼展舒展,翼上的纹理清晰可见。蝙蝠下方雕刻的是一个盘长结,线条交织紧密,结下还带有流苏。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">蝙蝠下方的雕刻为一个中国结,就是盘长结,寓意「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福寿绵长、永无止境</u></i></b><span style="font-size:20px;">」。</span></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这组砖雕由上下两层镂空雕刻的装饰带构成。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">上层砖雕以博古图为核心,雕刻了一排宝瓶,瓶中盛放着饱满的牡丹或莲花等花卉,花瓣层叠舒展,瓶身线条圆润,两侧还伴有瑞兽或卷草纹的装饰。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">宝瓶上方是回纹(万字纹)边框,下方是卷草纹或连珠纹的装饰带。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下层砖雕为缠枝花卉,雕刻的是缠枝花卉,叶片舒展,果实饱满,藤蔓缠绕,布局疏密有致。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">上层砖雕以博古图为核心,雕刻了一排宝瓶,瓶中盛放着饱满的花卉,花瓣层叠舒展,瓶身线条圆润,瓶两侧伴有瑞兽或卷草纹装饰。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">宝瓶上方是回纹边框,下方是卷草纹或连珠纹装饰带。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下层砖雕为缠枝花卉,叶片舒展,果实饱满,藤蔓缠绕,布局疏密有致。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">上层博古图,中层花卉雕刻,左侧缠枝花卉,雕刻着缠枝花卉,叶片舒展,果实饱满,藤蔓缠绕。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">右侧是一块独立的花板,同样采用镂空透雕,雕刻着一株花卉,似菊花或牡丹,下方有瑞兽或卷草纹,与左侧形成对称呼应。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">象鼻梟位置有一个蝙蝠吊金钱的图案,符合「</span><b style="font-size:20px;"><i><u>福到眼前</u></i></b><span style="font-size:20px;">」寓意。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">象鼻梟,也是墀头(chí tóu)位置的砖雕构件,它是一个高浮雕的砖雕,整体轮廓像一个花篮,上方是盛开的花卉(似牡丹或菊花),下方是编织纹理的篮身,底部还垂着流苏状的装饰,线条层次分明。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门的墀头位置有砖雕,以牡丹为核心,花瓣层叠舒展,叶片脉络清晰,旁边还点缀着饱满的果实,似石榴或葡萄,藤蔓缠绕其间,布局疏密有致,充满自然生机。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">下面部分风化严重,似乎是花篮。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">方形海棠池素面门墩一对,下层则是回纹或卷云纹的装饰带。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">厅门为五架椽结构,墙壁用洋灰重新垒砌。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">后檐柱间装饰十字海棠棂心倒挂楣子。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">大门西接倒座房四间,鞍子脊,合瓦屋面,绘箍头彩画,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">一进院东、西配房各三间,为原址翻建,院内原有二门,现已拆除。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">由于二进院墙壁及门拆除,一进院和二进院纵深加大,两侧都是自建房,狭长通道尽头就是二进院主房。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">二进院正房三间,前后廊,披水排山脊,合瓦屋面,前廊柱有卷云纹穿插枋头,绘箍头彩画,前檐装修为现代门窗。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">正房两侧各接耳房一间,鞍子脊,合瓦屋面,前檐装修为现代门窗。东、西厢房各三间,鞍子脊,合瓦屋面,墙体丝缝砌法,前檐装修为现代门窗。</span></p> <p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">交道口北头条藏龙卧虎,范文程老宅在胡同东头,这是一条真正经得起慢慢走、细细看的北京胡同。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">走在这条巷子里,最先打动人心的,是那份不慌不忙的节奏。青灰色的砖墙一路延伸,斑驳的墙面刻着岁月留下的痕迹,阳光斜斜地洒下来,在路面投下长短不一的光影。抬头是连片的灰瓦,屋檐微微翘起,不张扬,却自有风骨。偶尔有老树从院里探出身来,枝叶轻晃,把时光都摇得慢了下来。</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">这里的一砖一瓦,都藏着故事。老式门楼、精致的砖雕、沉稳的门墩,还有那些半掩着的院门,都在无声诉说着曾经的生活气息。</span></p> <p class="ql-block" style="text-align:center;"><span style="font-size:20px;">参考文献</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">「1」四合院志丨交道口北头条69号.北京脉搏,2019</span></p><p class="ql-block"><span style="font-size:20px;">「2」城市记忆——北京四合院普查成果与保护(第二卷).北京出版社,2014</span></p>