<p class="ql-block">正月十五,曰上元,曰元夕,曰元宵,为华夏岁时佳令。是日也,春气方萌,皓月始圆,城乡灯火,风俗繁兴。自汉唐以降,历代相承,或张灯结彩以庆升平,或踏月观灯以寄幽怀,遂成诗词曲赋之渊薮。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">古来文人墨客,感时节之变迁,寄心曲于笔端。其取材也,或咏灯火之璀璨,或写宫廷之威仪;或记田园之清趣,或绘民俗之风情;或于寺庙禅灯下寄菩提之愿,或于初春烟景中觅造化之机;或因雨雪阴晴而抒怀,或因明月清辉而遣兴;更有爱情相思之缱绻,友朋宴集之欢愉;羁旅思乡则天涯肠断,宦途感慨则身世飘零;边塞苍凉而家国为怀,故国哀思而黍离悲切;节序感怀则叹流光易逝,讽喻世情则悯民生多艰。题材之广,可谓包罗万象;意蕴之深,足见人心百态。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">兹编以题材分类、朝代排序、全篇实录、原文+简析、标注出处为体例。去伪存真,不录存疑之作;不重不漏,力求选篇精当。所收凡十七类,每类三首,合五十一篇。自隋唐以迄明清,从诗词以兼散曲,汇历代名篇于一卷,品千秋情致于数行。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">一卷之内,可览千年风物之盛;数行之中,能品百样情怀之真。是编也,不独为节令之写照,亦为时代之镜像、人心之弦歌。所谓“上元清嘉”,嘉在时节,嘉在风物,更嘉在人情与世相。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">读此编者,或可识岁时之美,品文心之幽,鉴古今之变。若于元宵灯下,展卷吟哦,与古人神游,同赏此夕清辉,则编者之愿足矣。</p> <p class="ql-block">《上元清嘉:正月十五诗词曲品赏》</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">前言</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">正月十五,曰上元,曰元夕,曰元宵,为华夏岁时佳令。是日也,春气方萌,皓月始圆,城乡灯火,风俗繁兴。自汉唐以降,历代相承,或张灯结彩以庆升平,或踏月观灯以寄幽怀,遂成诗词曲赋之渊薮。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">古来文人墨客,感时节之变迁,寄心曲于笔端。其取材也,或咏灯火之璀璨,或写宫廷之威仪;或记田园之清趣,或绘民俗之风情;或于寺庙禅灯下寄菩提之愿,或于初春烟景中觅造化之机;或因雨雪阴晴而抒怀,或因明月清辉而遣兴;更有爱情相思之缱绻,友朋宴集之欢愉;羁旅思乡则天涯肠断,宦途感慨则身世飘零;边塞苍凉而家国为怀,故国哀思而黍离悲切;节序感怀则叹流光易逝,讽喻世情则悯民生多艰。题材之广,可谓包罗万象;意蕴之深,足见人心百态。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">兹编以题材分类、朝代排序、全篇实录、原文+简析、标注出处为体例。去伪存真,不录存疑之作;不重不漏,力求选篇精当。所收凡十七类,每类三首,合五十一篇。自隋唐以迄明清,从诗词以兼散曲,汇历代名篇于一卷,品千秋情致于数行。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">一卷之内,可览千年风物之盛;数行之中,能品百样情怀之真。是编也,不独为节令之写照,亦为时代之镜像、人心之弦歌。所谓“上元清嘉”,嘉在时节,嘉在风物,更嘉在人情与世相。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">读此编者,或可识岁时之美,品文心之幽,鉴古今之变。若于元宵灯下,展卷吟哦,与古人神游,同赏此夕清辉,则编者之愿足矣。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">一、灯火繁华类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">本类专写元宵灯景璀璨、街市喧阗、彻夜欢腾之盛景,为元宵诗词最典型题材。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《正月十五夜》【唐】苏味道</p><p class="ql-block"> 【出处】《全唐诗》</p><p class="ql-block"> 火树银花合,星桥铁锁开。</p><p class="ql-block"> 暗尘随马去,明月逐人来。</p><p class="ql-block"> 游伎皆秾李,行歌尽落梅。</p><p class="ql-block"> 金吾不禁夜,玉漏莫相催。</p><p class="ql-block"> 【简析】此诗绘唐都长安元宵夜解禁夜游、灯火如昼之盛况,对仗精工,气象华美,历来被视为唐元宵诗压卷之作。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《十五夜观灯》【唐】卢照邻</p><p class="ql-block"> 【出处】《全唐诗》</p><p class="ql-block"> 锦里开芳宴,兰缸艳早年。</p><p class="ql-block"> 缛彩遥分地,繁光远缀天。</p><p class="ql-block"> 接汉疑星落,依楼似月悬。</p><p class="ql-block"> 别有千金笑,来映九枝前。</p><p class="ql-block"> 【简析】以星、月喻灯,极写灯火绵延天际、璀璨夺目,间以游人笑语,辞藻富丽,尽显初唐雍容气象。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《青玉案·元夕》【宋】辛弃疾</p><p class="ql-block"> 【出处】《稼轩长短句》</p><p class="ql-block"> 东风夜放花千树,更吹落、星如雨。宝马雕车香满路。凤箫声动,玉壶光转,一夜鱼龙舞。</p><p class="ql-block"> 蛾儿雪柳黄金缕,笑语盈盈暗香去。众里寻他千百度,蓦然回首,那人却在,灯火阑珊处。</p><p class="ql-block"> 【简析】上片极写元宵灯月笙歌之盛,下片于繁华中独寻孤高之人,景艳而意远,“灯火阑珊”遂成千古意境。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">二、宫廷宴乐类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">专写宫廷上元盛典、宫灯辉映、君臣宴乐、仪卫庄严之皇家气象。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《正月十五日于通衢建灯夜升南楼》【隋】杨广</p><p class="ql-block"> 【出处】《全隋诗》</p><p class="ql-block"> 法轮天上转,梵声天上来。</p><p class="ql-block"> 灯树千光照,花焰七枝开。</p><p class="ql-block"> 月影疑流水,春风含夜梅。</p><p class="ql-block"> 燔动黄金地,钟发琉璃台。</p><p class="ql-block"> 【简析】写隋代宫廷上元灯景,灯月同辉,梵音悠扬,场面宏阔,辞句整丽。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《正月十五夜灯》【唐】张祜</p><p class="ql-block"> 【出处】《全唐诗》</p><p class="ql-block"> 千门开锁万灯明,正月中旬动帝京。</p><p class="ql-block"> 三百内人连袖舞,一时天上著词声。</p><p class="ql-block"> 【简析】直白描绘京城元宵宫门齐开、宫女联舞、歌声入云,笔力明快,气象壮阔。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《上元侍饮楼上三首呈同列·其一》【宋】苏轼</p><p class="ql-block"> 【出处】《苏轼诗集》</p><p class="ql-block"> 澹月疏星绕建章,仙风吹下御炉香。</p><p class="ql-block"> 侍臣鹄立通明殿,一朵红云捧玉皇。</p><p class="ql-block"> 【简析】写元宵侍宴宫廷之景,肃穆雍容,气象华贵,尽显皇家仪轨与盛世威严。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">三、田园乡村类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">【类旨】不写都市繁丽,专写乡村元宵、田家灯火、童叟嬉游、朴素清和之趣。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《元宵》【明】唐寅</p><p class="ql-block"> 【出处】《六如居士全集》</p><p class="ql-block"> 有灯无月不娱人,有月无灯不算春。</p><p class="ql-block"> 春到人间人似玉,灯烧月下月如银。</p><p class="ql-block"> 满街珠翠游村女,沸地笙歌赛社神。</p><p class="ql-block"> 不展芳尊开口笑,如何消得此良辰。</p><p class="ql-block"> 【简析】乡村元宵灯月相映,村女游赏,鼓乐喧阗,语浅意畅,满纸田园欢悦之气。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕村居》【明】谢榛</p><p class="ql-block"> 【出处】《四溟集》</p><p class="ql-block"> 山村元夕自风流,灯火稀疏胜酒楼。</p><p class="ql-block"> 月下儿童喧竹马,灯前父老话桑畴。</p><p class="ql-block"> 一帘春色侵寒榻,万里清光入小楼。</p><p class="ql-block"> 莫厌贫家风景淡,此中真趣少人知。</p><p class="ql-block"> 【简析】山村元宵清淡朴素,儿童嬉戏,长者闲话,乡土气息醇厚,意趣悠然。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《小村元夕》【清】彭孙遹</p><p class="ql-block"> 【出处】《松桂堂全集》</p><p class="ql-block"> 数点灯光出短篱,晚风微动野烟低。</p><p class="ql-block"> 儿童不解元宵事,只向门前逐马蹄。</p><p class="ql-block"> 【简析】小村灯影稀疏,孩童但知嬉闹,不谙节俗,笔墨简净,传神如画。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">四、民俗生活类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">记录元宵游赏、市井风情、饮食社戏,贴近人间烟火,最具生活气息。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《京都元夕》【金】元好问</p><p class="ql-block"> 【出处】《遗山集》</p><p class="ql-block"> 袨服华妆着处逢,六街灯火闹儿童。</p><p class="ql-block"> 长衫我亦何为者,也在游人笑语中。</p><p class="ql-block"> 【简析】写金代都城元宵游人盛装、儿童欢闹,诗人亦融入其间,平和温煦,如在目前。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《汴京元夕》【明】李梦阳</p><p class="ql-block"> 【出处】《空同集》</p><p class="ql-block"> 中山孺子倚新妆,郑女燕姬独擅场。</p><p class="ql-block"> 齐唱宪王春乐府,金梁桥外月如霜。</p><p class="ql-block"> 【简析】记汴京元宵戏曲演唱之盛,歌声与月色相融,宛然一幅市井风情图。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《上元竹枝词》【清】符曾</p><p class="ql-block"> 【出处】《符曾诗集》</p><p class="ql-block"> 桂花香馅裹胡桃,江米如珠井水淘。</p><p class="ql-block"> 见说马家滴粉好,试灯风里卖元宵。</p><p class="ql-block"> 【简析】专咏元宵食俗,从用料到市声,香甜可感,市井气息扑面而来,为民俗诗中精品。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">五、寺庙祈福类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">写古寺上元、佛灯香雾、禅房清寂、游人礼佛祈福,禅意与节俗相融。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《元夕》【宋】释惠洪</p><p class="ql-block"> 【出处】《石门文字禅》</p><p class="ql-block"> 上元灯火照楼台,寺里香云逐梦回。</p><p class="ql-block"> 月色不随人世改,钟声犹带海潮来。</p><p class="ql-block"> 千龛佛像灯前现,万点星光槛外开。</p><p class="ql-block"> 一炷心香祈岁稔,太平有象莫疑猜。</p><p class="ql-block"> 【简析】僧寺元宵,灯月佛香相映,祈愿年丰岁稳,清静虔诚,意境澄明。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕宿报恩寺》【明】高启</p><p class="ql-block"> 【出处】《高太史大全集》</p><p class="ql-block"> 寺静无灯火,山深自月圆。</p><p class="ql-block"> 一灯禅榻畔,独照客愁眠。</p><p class="ql-block"> 【简析】古寺不逐俗灯,唯禅灯一盏、明月一轮,清冷幽寂,禅意盎然。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕寺中》【明】袁凯</p><p class="ql-block"> 【出处】《海叟集》</p><p class="ql-block"> 古寺元宵夜,焚香礼佛灯。</p><p class="ql-block"> 尘心消欲尽,月色照禅僧。</p><p class="ql-block"> 【简析】极简勾勒寺中元夕,礼佛静心,月映僧衣,淡远清空,不染尘俗。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">六、春日景色类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">以元宵为背景,写春风初生、春景渐芳、春意与灯月相融之美。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《上元》【宋】曾巩</p><p class="ql-block"> 【出处】《元丰类稿》</p><p class="ql-block"> 金鞍驰骋属儿曹,夜半喧阗意气豪。</p><p class="ql-block"> 明月满街流水远,华灯入望众星高。</p><p class="ql-block"> 风吹玉漏穿花急,人近朱阑送目劳。</p><p class="ql-block"> 自笑低心逐年少,只寻前事捻霜毛。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵春夜,明月华灯相映,游人喧腾,于热闹中微带年华老去之叹。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕》【宋】张耒</p><p class="ql-block"> 【出处】《张右史文集》</p><p class="ql-block"> 檐灯袅袅弄晴晖,巷陌春风袭人衣。</p><p class="ql-block"> 儿女满街争笑语,一年佳节上元时。</p><p class="ql-block"> 【简析】春风拂面,灯影轻摇,街巷儿女笑语盈盈,直白写出初春元夕生机与暖意。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《踏莎行·元夕》【宋】毛滂</p><p class="ql-block"> 【出处】《东堂词》</p><p class="ql-block"> 拨雪寻春,烧灯续昼。暗香院落梅开后。无端夜色欲遮春,天教月上茅檐后。</p><p class="ql-block"> 花市无尘,朱门如绣。娇云瑞雾笼星斗。沈香火冷小妆残,半衾轻梦浓如酒。</p><p class="ql-block"> 【简析】元夕拨雪寻春,梅香灯影共融,春意在夜色中悄然萌发,清雅婉约,情致绵邈。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">七、天气气象类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">专写元夕雨、雪、阴、无月等天气,以气象衬心境,景随情变。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《元夕雨》【宋】杨万里</p><p class="ql-block"> 【出处】《诚斋集》</p><p class="ql-block"> 才是元宵夜,如何雨满街。</p><p class="ql-block"> 灯光欺不进,月色被云埋。</p><p class="ql-block"> 醉里寻旧路,归来湿青鞋。</p><p class="ql-block"> 莫嫌元夕暗,且喜好春回。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵遇雨,灯月朦胧,虽有缺憾,却以春雨迎春归,心境平和通达。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕无月》【清】丘逢甲</p><p class="ql-block"> 【出处】《岭云海日楼诗钞》</p><p class="ql-block"> 满城灯市荡春烟,宝月沉沉隔海天。</p><p class="ql-block"> 看到六鳌仙有泪,神山沦没已三年。</p><p class="ql-block"> 【简析】元夕无月,灯烟空濛,寄寓家国沦亡之痛,沉郁苍凉,感人至深。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕雪》【宋】方岳</p><p class="ql-block"> 【出处】《秋崖集》</p><p class="ql-block"> 上元飞雪拥楼台,万点灯光照寒梅。</p><p class="ql-block"> 一片冰壶天地里,不知人在玉中回。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵飞雪,灯雪辉映,寒梅独放,如入玉界琼田,清冷洁净,意境绝俗。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">八、咏月赏月类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">元宵灯月双美,本类专咏皓月当空、灯月交辉、清光万里之景。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《正月十五夜闻京有灯恨不得观》【唐】李商隐</p><p class="ql-block"> 【出处】《李义山诗集》</p><p class="ql-block"> 月色灯山满帝都,香车宝盖隘通衢。</p><p class="ql-block"> 身闲不睹中兴盛,羞逐乡人赛紫姑。</p><p class="ql-block"> 【简析】月色与灯山笼罩帝都,极写盛景,又暗含身世不遇之慨,景丽而意深。诗中“羞逐乡人”已露讽喻之意,可兼观。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕玩月》【明】文徵明</p><p class="ql-block"> 【出处】《甫田集》</p><p class="ql-block"> 皓月当空上元夜,清光万里照人间。</p><p class="ql-block"> 灯繁不掩天心净,景美偏宜客思闲。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵皓月当空,灯光虽繁而月色愈净,赏月抒怀,闲适清雅,不染尘嚣。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕月》【明】杨慎</p><p class="ql-block"> 【出处】《升庵集》</p><p class="ql-block"> 天上一轮满,人间万里明。</p><p class="ql-block"> 清光元夕夜,千古照升平。</p><p class="ql-block"> 【简析】以极简之笔,写元夕月圆满光明,喻盛世太平,凝练大气,余味悠远。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">九、爱情相思类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">元宵为古代浪漫佳节,多写相遇、相思、旧忆、离别之儿女情长。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《生查子·元夕》【宋】欧阳修</p><p class="ql-block"> 【出处】《欧阳文忠公近体乐府》</p><p class="ql-block"> 去年元夜时,花市灯如昼。月上柳梢头,人约黄昏后。</p><p class="ql-block"> 今年元夜时,月与灯依旧。不见去年人,泪湿春衫袖。</p><p class="ql-block"> 【简析】今昔对比,灯月依然,人事已非,浅语写尽相思怅惘,千古传诵。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《解语花·上元》【宋】周邦彦</p><p class="ql-block"> 【出处】《清真集》</p><p class="ql-block"> 风销绛蜡,露浥红莲,灯市光相射。桂华流瓦,纤云散、耿耿素娥欲下。衣裳淡雅,看楚女、纤腰一把。箫鼓喧,人影参差,满路飘香麝。</p><p class="ql-block"> 因念都城放夜,望千门如昼,嬉笑游冶。钿车罗帕,相逢处、自有暗尘随马。年光是也,唯只见、旧情衰谢。清漏移,飞盖归来,从舞休歌罢。</p><p class="ql-block"> 【简析】上元灯月佳人,追忆旧游情事,铺叙精工,婉约缠绵,为北宋言情名篇。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《鹧鸪天·元夕有所梦》【宋】姜夔</p><p class="ql-block"> 【出处】《白石道人歌曲》</p><p class="ql-block"> 肥水东流无尽期。当初不合种相思。梦中未比丹青见,暗里忽惊山鸟啼。</p><p class="ql-block"> 春未绿,鬓先丝。人间别久不成悲。谁教岁岁红莲夜,两处沉吟各自知。</p><p class="ql-block"> 【简析】元夕入梦,相思入骨,别久情深,语淡而痛深,沉郁凄美,动人心魄。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十、友朋宴集类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">写元宵与友人欢聚、饮酒赋诗、同赏良宵之乐。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《上元戏呈贡父》【宋】王安石</p><p class="ql-block"> 【出处】《临川先生文集》</p><p class="ql-block"> 车马纷纷白昼同,万家灯火暖春风。</p><p class="ql-block"> 别开阊阖壶天外,特起蓬莱陆海中。</p><p class="ql-block"> 尽取繁华供燕乐,莫将时节叹西东。</p><p class="ql-block"> 与君共醉元宵夜,万事悠悠一笑中。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵灯火春风,与友人宴乐,豁达洒脱,气象开阔。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕与客饮》【宋】陆游</p><p class="ql-block"> 【出处】《剑南诗稿》</p><p class="ql-block"> 元夕灯火照江城,与客开樽醉复醒。</p><p class="ql-block"> 笑语不知深夜至,春风窗外月冥冥。</p><p class="ql-block"> 【简析】与友共饮元宵,笑语忘时,春风明月相伴,酣畅闲适,真情流露。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕宴集》【明】李东阳</p><p class="ql-block"> 【出处】《怀麓堂集》</p><p class="ql-block"> 华灯照席宴嘉宾,美酒香茶次第陈。</p><p class="ql-block"> 共祝元宵多乐事,年年风月常相亲。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵宴客,灯酒同欢,祈愿岁岁平安,语朴情真,温厚和雅。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p> <p class="ql-block">十一、羁旅思乡类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">客居异乡,逢元宵而念故园亲人,以乐景衬哀情,倍觉凄清。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《长安正月十五日》【唐】白居易</p><p class="ql-block"> 【出处】《白氏长庆集》</p><p class="ql-block"> 喧喧车骑帝王州,羁病无心逐胜游。</p><p class="ql-block"> 明月春风三五夜,万人行乐一人愁。</p><p class="ql-block"> 【简析】京城万人同乐,诗人独病羁旅,以热闹反衬孤寂,思乡之情深切动人。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《鹧鸪天·建康上元作》【宋】赵鼎</p><p class="ql-block"> 【出处】《得全居士词》</p><p class="ql-block"> 客路那知岁序移。忽惊春到小桃枝。天涯海角悲凉地,记得当年全盛时。</p><p class="ql-block"> 花弄影,月流辉。水精宫殿五云飞。分明一觉华胥梦,回首东风泪满衣。</p><p class="ql-block"> 【简析】客居上元,惊春忆旧,天涯漂泊,繁华如梦,悲凉凄切,感人至深。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕》【明】孙承恩</p><p class="ql-block"> 【出处】《文简集》</p><p class="ql-block"> 六街灯火竞喧阗,长笛短箫声接连。</p><p class="ql-block"> 独倚危楼望乡国,不知何处是秦川。</p><p class="ql-block"> 【简析】街市愈喧闹,登楼望乡者愈显孤独,语浅情深,思乡之意溢于言表。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十二、闲适心境类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">不逐繁华,静居自守,写清淡自适、超然物外之心境。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《元夕》【明】王守仁</p><p class="ql-block"> 【出处】《王文成公全书》</p><p class="ql-block"> 故园今夕是元宵,独向蛮村坐寂寥。</p><p class="ql-block"> 赖有遗经堪作伴,喜无车马过相邀。</p><p class="ql-block"> 春还草阁梅先动,月满虚庭雪未消。</p><p class="ql-block"> 堂上花灯诸弟集,重闱应念一身遥。</p><p class="ql-block"> 【简析】独处荒村,不慕喧闹,以书为伴,清静自守,于寂寥中见本心。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《好事近·元夕》【宋】朱敦儒</p><p class="ql-block"> 【出处】《樵歌》</p><p class="ql-block"> 春雨细如尘,楼外柳丝黄湿。风约绣帘斜去,透窗纱寒碧。</p><p class="ql-block"> 花瓶沈水睡朦胧,梦见汉宫里。忽听楼前箫鼓,又上元时节。</p><p class="ql-block"> 【简析】春雨元夕,静卧小楼,不问门外繁华,闲适淡泊,意趣萧散。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《双调·沉醉东风·元夕闲居》【元】张可久</p><p class="ql-block"> 【出处】《张小山北曲联乐府》</p><p class="ql-block"> 不赏灯千门皓月,不随人九市红尘。茶一瓯,诗几韵,</p><p class="ql-block"> 掩柴扉自在闲身。谁羡长安车马频,我自有山中早春。</p><p class="ql-block"> 【简析】闭户闲居,茶诗自乐,不慕荣华,散曲清雅,尽显隐士风致。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十三、宦途感慨类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">借元宵之景,抒仕途沉浮、身世飘泊、年华老大之慨。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《蝶恋花·密州上元》【宋】苏轼</p><p class="ql-block"> 【出处】《东坡乐府》</p><p class="ql-block"> 灯火钱塘三五夜,明月如霜,照见人如画。帐底吹笙香吐麝,更无一点尘随马。</p><p class="ql-block"> 寂寞山城人老也!击鼓吹箫,却入农桑社。火冷灯稀霜露下,昏昏雪意云垂野。</p><p class="ql-block"> 【简析】以钱塘昔日繁华,对比今日山城寂寞,写宦途飘泊、年华老去,沉郁苍凉。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕书怀》【宋】黄公度</p><p class="ql-block"> 【出处】《知稼翁集》</p><p class="ql-block"> 元夕灯山照客愁,宦途飘泊几经秋。</p><p class="ql-block"> 故园桃李春风夜,梦绕江南旧酒楼。</p><p class="ql-block"> 【简析】元宵灯景触发愁怀,叹宦途飘泊不定,思念故园风月,情真意切。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕感怀》【宋】刘克庄</p><p class="ql-block"> 【出处】《后村先生大全集》</p><p class="ql-block"> 老去逢春强自宽,元宵灯火照栏干。</p><p class="ql-block"> 宦途历尽风波险,赢得闲身梦亦安。</p><p class="ql-block"> 【简析】晚年逢元宵,回首宦途风波,只求闲身安稳,淡然通透,余味不尽。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十四、边塞军旅类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">写边关将士元宵之景,无都市灯火,唯寒月笳声,苍凉雄浑,家国为怀。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《塞上元宵》【唐】卢纶</p><p class="ql-block"> 【出处】《卢户部诗集》</p><p class="ql-block"> 塞门元宵夜,风雪满刀环。</p><p class="ql-block"> 万里无灯火,孤营照月寒。</p><p class="ql-block"> 【简析】边塞元宵,风雪交加,孤营冷月,不见灯火,苍凉悲壮,意境沉雄。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕边城》【宋】陆游</p><p class="ql-block"> 【出处】《放翁词》</p><p class="ql-block"> 边城元夕少灯火,戍鼓声声断客肠。</p><p class="ql-block"> 明月不殊乡国异,霜风猎猎卷旌旗。</p><p class="ql-block"> 【简析】边城元宵,戍鼓霜风,明月依旧而乡关万里,沉雄苍凉,忠义之气凛然。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《塞上元夕》【明】谢榛</p><p class="ql-block"> 【出处】《四溟集》</p><p class="ql-block"> 万里边关元夕夜,一轮寒月照征袍。</p><p class="ql-block"> 军中不见灯花闹,只有笳声动寂寥。</p><p class="ql-block"> 【简析】边关无元宵繁华,唯寒月征袍、胡笳寂寥,写尽戍边之苦与家国之思。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十五、故国怀旧类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">多为宋遗民之作,忆昔日元夕繁华,悲故国沦亡,抚今追昔,沉痛苍凉。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《永遇乐·璧月初晴》【宋】刘辰翁</p><p class="ql-block"> 【出处】《须溪词》</p><p class="ql-block"> 璧月初晴,黛云远淡,春事谁主。禁苑娇寒,湖堤倦暖,前度遽如许。香尘暗陌,华灯明昼,长是懒携手去。谁知道、断烟禁夜,满城似愁风雨。</p><p class="ql-block"> 宣和旧日,临安南渡,芳景犹自如故。缃帙流离,风鬟三五,能赋词最苦。江南无路,鄜州今夜,此苦又谁知否。空相对、残釭无寐,满村社鼓。</p><p class="ql-block"> 【简析】忆临安旧日元夕繁盛,悲故国沦丧,词情凄苦,为遗民词中绝唱。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《女冠子·元夕》【宋】蒋捷</p><p class="ql-block"> 【出处】《竹山词》</p><p class="ql-block"> 蕙花香也。雪晴池馆如画。春风飞到,宝钗楼上,一片笙箫,琉璃光射。而今灯漫挂。不是暗尘明月,那时元夜。况年来、心懒意怯,羞与蛾儿争耍。</p><p class="ql-block"> 江城人悄初更打。问繁华谁解,再向天公借。剔残红灺。但梦里隐隐,钿车罗帕。吴笺银粉砑。待把旧家风景,写成闲话。笑绿鬟邻女,倚窗犹唱,夕阳西下。</p><p class="ql-block"> 【简析】今昔元夕强烈对比,繁华已逝,只剩梦里故国,凄清沉痛,字字含泪。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《永遇乐·落日熔金》【宋】李清照</p><p class="ql-block"> 【出处】《漱玉词》</p><p class="ql-block"> 落日熔金,暮云合璧,人在何处。染柳烟浓,吹梅笛怨,春意知几许。元宵佳节,融和天气,次第岂无风雨。来相召、香车宝马,谢他酒朋诗侣。</p><p class="ql-block"> 中州盛日,闺门多暇,记得偏重三五。铺翠冠儿,捻金雪柳,簇带争济楚。如今憔悴,风鬟霜鬓,怕见夜间出去。不如向、帘儿底下,听人笑语。</p><p class="ql-block"> 【简析】此词为李清照南渡后晚年所作,以元宵佳节为背景,抚今追昔,悲凉沉痛。上片写眼前元宵“落日熔金”之景,却问“人在何处”,以乐景写哀情;“元宵佳节”三句,于融和天气中预感风雨,暗喻身世飘摇。下片追忆“中州盛日”元宵繁华,“铺翠冠儿”“捻金雪柳”极写当年盛妆游赏之乐;而“如今憔悴”陡转,结于“帘儿底下,听人笑语”,以他人之欢衬己之悲,不言恸而恸自深。此词将身世之感与家国之痛熔铸一体,为女性词人元宵词第一绝唱。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十六、节序感怀类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">由元宵时节更迭,感叹时光流逝、年华易老、聚散无常。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《元夕》【宋】朱淑真</p><p class="ql-block"> 【出处】《断肠诗集》</p><p class="ql-block"> 火树银花触目红,揭天鼓吹闹春风。</p><p class="ql-block"> 新欢入手愁忙里,旧事惊心忆梦中。</p><p class="ql-block"> 但愿暂成人缱绻,不妨常任月朦胧。</p><p class="ql-block"> 赏灯那得工夫醉,未必明年此会同。</p><p class="ql-block"> 【简析】于热闹之中,感时光易逝,忧明年难再相逢,心思细腻,情致深婉。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《生查子·元夕戏陈敬叟》【宋】刘克庄</p><p class="ql-block"> 【出处】《后村先生大全集》</p><p class="ql-block"> 繁灯夺霁华,戏鼓侵明发。物色旧时同,情味中年别。</p><p class="ql-block"> 浅画镜中眉,深拜楼西月。人散市声收,渐入愁时节。</p><p class="ql-block"> 【简析】中年元夕,灯景依旧而情味已非,人散后愁思悄生,清寂淡远,耐人寻味。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《元夕有感》【清】纳兰性德</p><p class="ql-block"> 【出处】《饮水词》</p><p class="ql-block"> 纤月黄昏庭院,语密翻教醉浅。知否那人心,旧恨新愁相兼。</p><p class="ql-block"> 谁念。谁念。风冷灯残人远。</p><p class="ql-block"> 【简析】元夕黄昏,风冷灯残,感旧怀人,小令情深,清丽凄婉,余韵袅袅。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">十七、讽喻世情类</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">借元宵景象,讽喻世态人情,或刺不遇,或悯民生,针砭时弊。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">1. 《正月十五夜闻京有灯恨不得观》【唐】李商隐</p><p class="ql-block"> 【出处】《李义山诗集》</p><p class="ql-block"> 月色灯山满帝都,香车宝盖隘通衢。</p><p class="ql-block"> 身闲不睹中兴盛,羞逐乡人赛紫姑。</p><p class="ql-block"> 【简析】京城灯火极盛,诗人身闲不得观,暗含身世不遇之慨,兼有讽喻之意。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">2. 《元夕有感》【宋】王禹偁</p><p class="ql-block"> 【出处】《小畜集》</p><p class="ql-block"> 无灯无月亦无歌,坐听荒村风雨多。</p><p class="ql-block"> 莫笑农家贫到骨,丰年犹自乐如何。</p><p class="ql-block"> 【简析】以豪门灯火与荒村风雨对比,同情民生疾苦,语朴而意深,风骨凛然。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">3. 《诗曰·元宵争看采莲船》【宋】姜夔</p><p class="ql-block"> 【出处】《白石道人诗集》</p><p class="ql-block"> 元宵争看采莲船,宝马香车拾坠钿。</p><p class="ql-block"> 风雨夜深人散尽,孤灯犹唤卖汤元。</p><p class="ql-block"> 【简析】此诗以元宵夜为背景,前两句写尽节日的喧嚣繁华——“争看采莲船”“宝马香车”“拾坠钿”,一派车水马龙、仕女如云的盛景。后两句笔锋陡转,写夜深风雨、游人散尽之后,唯有一盏孤灯陪伴着叫卖汤圆的小贩。以“争看”与“孤灯”、“宝马香车”与“卖汤元”形成强烈对比,于繁华落尽处见民生艰辛,与“朱门酒肉臭,路有冻死骨”同一机杼,讽喻之意深沉内敛,余味不尽。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">结语</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">上元一节,承岁首之春意,启一年之芳华。诗词曲所咏,有都市繁华,有田园清寂;有民俗烟火,有古寺禅心;有春光明媚,有雨雪阴晴;有灯月双清,有相思缱绻;有聚散悲欢,有乡关万里;有宦途浮沉,有边塞苍凉;有故国哀思,有节序之叹,亦有讽世之音。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">一卷之内,揽尽千年风物;数行之中,遍品百样情怀。不独为节令之写照,亦为时代之镜像、人心之弦歌。所谓“上元清嘉”,嘉在时节,嘉在风物,更嘉在人情与世相。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">读此编,可识岁时之美,可品文心之幽,可鉴古今之变。</p>