<p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 新说文解字</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;">——汉字里的中华文化密码</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 赵中原</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 小引:鞋店遇童记</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 日前偶过一鞋店,见一童伏案习字,作业本上密密麻麻,笔迹虽稚,却一笔一划,甚是认真。吾本读书人,平生最爱见小儿用功,心下欢喜,遂驻足观之。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 俯身问曰:“小朋友,学什么科?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童抬头,见是一陌生老者,略有些怯,但仍答道:“语文。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 问:“难不难学?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童点头,诚实答道:“有点难。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾笑曰:“遇我则不难。我且问你几个字,考考你可好?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童眼睛一亮,欣然应允。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾取过他的铅笔,在作业本空白处写下一个“亡”字,问:“此字念什么?什么意思?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童脱口而出:“亡,死亡的亡。死的意思。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾又问:“何以知之?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童曰:“老师教的,亡羊补牢,羊被狼咬死了,把圈补上。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 闻此言,吾心中喟然太息,却又不好在孩子面前表露太过,只得笑曰:“这个字,怕是你学岔了。来,爷爷给你讲讲,好不好?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 童点头,眼中有了好奇。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 这便是今日写此文的缘起。一个“亡”字,让我想起近百年语文教育之病,想起无数孩子被“标准答案”填塞、却不知文字背后乾坤的遗憾。遂以此文,正本清源,聊作补天之举。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 一、亡者,逃也,非死也</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “亡”之本义,乃“飞走”、“隐匿”、“逃离”也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 观其甲骨文,作“亾”,象人藏于拐角之形。《说文解字》云:“亡,逃也。从入,从乚。”入者,进入也;乚者,隐蔽也。合起来便是躲藏、逃离之意。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 故古籍中“亡”字,多用此义:</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “亡命之徒”,乃逃命之人,非死人;“逃亡”一词,实为同义复用;“亡羊补牢”,羊非死,乃走失耳。若羊已毙,补牢何益?此寓言本意,是劝人犯错后及时补救,非谓死后才想起修圈。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 烈士言“宁死绝不亡身”,宁死不逃,方显气节。若“亡”为死,则“宁死绝不亡身”岂不成“宁可死也不死”?荒唐至极!</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 《论语》有“亡之,命矣夫”,孔夫子叹颜回早逝,然此处“亡”乃“无”之通假,亦非死义。真正表“死”者,另有其字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 今人动辄以“亡”为死,失其本矣。一童如此,千万童如此;一代如此,代代如此。长此以往,吾恐亡字真义,将亡于人间矣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 二、死者,澌也,人尽曰死</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “死”字,方是生命终结之正字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 观其甲骨文,左边“歹”是残骨形,右边“人”是活人跪拜状。合而观之,乃一人跪于骸骨之前,哀悼凭吊之象。生者祭死者,此之谓“死”。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 《说文》云:“死,澌也,人所离也。”澌者,水尽也,引申为生命流尽。人离此世,魂魄消散,唯余枯骨,是为死。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 故《礼记·曲礼》云:“天子死曰崩,诸侯曰薨,大夫曰卒,士曰不禄,庶人曰死。”等级有别,然皆言生命终结。死为必然归宿,亡为行踪消失,二者截然不同。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 古人用字之精审如此,今人混为一谈,岂不哀哉?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 三、亡羊补牢,一个被误读千年的寓言</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “亡羊补牢”典出《战国策·楚策四》:“见兔而顾犬,未为晚也;亡羊而补牢,未为迟也。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 原文语境是庄辛谏楚襄王,以亡羊补牢为喻,劝其及时改过,挽救危局。若羊已死,补牢何用?唯羊走失,尚有找回或防再失之可能。故“亡”必为“走失”,寓言方能成立。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 然今之教科书、少儿读物,乃至教师口授,多将此“亡”讲作“死亡”。于是故事变成:狼把羊咬死了,主人把圈补上。试问,羊都死了,补圈给谁看?给狼看?让狼下次再来?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 荒诞不经,莫此为甚。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更可叹者,一代代孩子听着这荒诞故事长大,以为这就是“亡”的意思。待他们成年,再把这个错误传给下一代。如此循环,谬种流传,真义湮没。文字之厄,莫过于此。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 四、解字之法:以字解词,非以词解字</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 今之语文教育,大病在“以词解字”。见“亡”即组词“死亡”,见“死”亦组词“死亡”,仿佛二字同义,可互换通用。然若死、亡无别,古人何苦造两字?一字一义,方是汉字根本。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “死”与“亡”,各有其用:</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 宁死(牺牲生命)绝不亡(逃跑)身——此烈士之志。</b></p><p class="ql-block"><b> 亡(逃离)命天涯,免于一死(丧命)——此逃犯之幸。</b></p><p class="ql-block"><b> 死(终结)而后已,不亡(消失)精神——此圣贤之境。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 若二字混同,则此等精微处尽失矣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更如“疾病”一词,“疾”为外伤、急病,“病”为内伤、沉疴。《说文》:“疾,病也。”然细分之,疾轻病重。故“讳疾忌医”者,小病不治终成大病;若二字无别,此成语便失其警醒之意。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “中间”一词,“中”为内里、核心,“间”为缝隙、空隙。二字对举,方成空间概念。若以词解字,则“中”即“间”,“间”即“中”,永不知“中正”“间杂”之别。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 汉字之妙,正在于一字一世界。以词解字,如以筐盛水,虽得一时之便,终失万斛之珠。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 五、青者,生命之色,变化无穷</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更有趣者,莫如“青”字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 老子骑青牛出函谷,世人多以为青牛乃绿牛。然世间岂有绿牛?牛之毛色,黄黑白褐而已,未见青绿者。青牛者,黑牛也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 何以为证?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> · 青衣:黑色衣服。《诗经》“青青子衿”,郑玄注:“青衿,青领也。”实乃玄色衣领。</b></p><p class="ql-block"><b> · 青丝:黑色头发。李白“朝如青丝暮成雪”,白发对青丝,青即黑。</b></p><p class="ql-block"><b> · 青烟:黑色烟尘。烟含碳黑,故曰青烟。</b></p><p class="ql-block"><b> · 青天大老爷:脸黑如铁,铁面无私。包公戏中,包拯黑脸,号曰“青天”。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 青之本义,乃矿石之色,介于蓝绿之间,而尤以黑为底色。此色从矿石中提取,沉稳厚重,故多用为庄重之色。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 然“青”又不止于黑:</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “青出于蓝而胜于蓝”——此蓝也。蓝为染料植物,青为提炼之色,故言“胜于蓝”。</b></p><p class="ql-block"><b> “苔痕上阶绿,草色入帘青”——此绿也。刘禹锡《陋室铭》写春色,青即翠绿。</b></p><p class="ql-block"><b> “两个黄鹂鸣翠柳,一行白鹭上青天”——此蓝也。青天即蓝天,与黄鹂翠柳相映成趣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 春来草木萌发,其色曰青;夏至满目苍翠,其色亦青。青者,生命生长之色也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 何以知之?观“青”字形:上“生”下“丹”(或曰“井”之变)。《释名》云:“青,生也,象物生时色也。”丹为井中朱砂,生为草木萌发。故青者,乃生命之初色,稚嫩而鲜活。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 腊八蒜浸醋数日,其色翠绿可爱,此之谓青。丹青之谓,红绿相映,乃绘画之本色。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 至于“汗青”,竹简烤制,水分渗出如汗,竹皮由青转黄,方可书写。故“留取丹心照汗青”,汗青即史册。青史之名,亦源于此。一字之中,含天地造化,岂不伟哉?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 更有“铁青”“蟹青”“鸭蛋青”,皆言不同之青。中国颜色,从来不是固定光谱,而是天地万物的映照。青如此,赤黄白黑莫不如此。此中国美学之大观,非西学色谱所能牢笼也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 六、静者,归根也;清者,根深也</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 老子《道德经》曰:“夫物芸芸,各复归其根。归根曰静,静曰复命。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 此章说尽“静”字真义。静非无声,乃归根。根者,本也,源也,生命所系之处。万物纷纭,终归其根。归于根则静,静则复其本性,此之谓“复命”。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 观“静”字形:左“青”右“争”。青者,根深之色;争者,持之以恒。静者,根深蒂固、不受扰动之谓。故宁静、安静、幽静,皆非止言无喧闹,乃言其根植于地、自生安泰。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 一池静水,非谓水不动,乃谓水清澈见底、鱼虾自得。一人心静,非谓口不言,乃谓志有定向、不为物扰。此“静”之真义也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “清”者,水之澄澈,亦从青。水清则见底,底者根也。 故“清”与“静”相通,皆言根本之稳固。《黄帝内经》云“恬淡虚无,真气从之,精神内守,病安从来”,此之谓清静。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 今人言“清静”,实为同义复用。然若不知“清”为根深、“静”为归根,则此二字之妙,尽失矣。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 七、汉字者,文化之基因也</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 汉字非符号,乃活化石。每一字皆含先民之观察、哲思、智慧。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 譬如“家”,屋下有豕,农耕定居之写照。豕者,猪也。有屋有猪,方成其为家。今人住高楼,不养猪,然“家”字犹存,祖先生活历历在目。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “安”,女坐屋下,平安之祈愿。屋下有女,方为安。非谓女需守家,乃言有女之处,方成其家,家安则人安。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “武”,止戈为武,和平之向往。非以杀伐为武,乃以止息干戈为武。此中国人对武力之最高理解,与西方“战争是万物之父”迥异。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “信”,人言为信。人说话要算数,此字教我们何为诚信。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> “义”,从我、从羊。羊者,善也;我者,自也。自我完善、向善而行,是为义。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 字字皆故事,笔笔有深意。汉字之中,藏着我们先民的生活、思想、信仰、理想。它是凝固的历史,是刻在骨子里的文化基因。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 然今之学子,学字只知读音、组词、造句,不知字源、字理、字魂。标准答案填鸭,思想焉能不僵?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾尝见小学生写“爱”字,问其何以“友”上有“心”,茫然不知。爱者,以心交友,真心待人。此义若失,“爱”字便成空洞符号。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 又尝见中学生写“道”字,问其何以为“首”加“辶”,茫然不知。道者,首要之事在于行。思想须付诸实践,方成其为道。此义若失,“道”字便成玄虚空谈。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 如此学字,与学字母何异?字母无义,汉字有义。若只知音形、不知其义,则汉字与字母何异?五千年文明,岂不毁于一旦?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 八、文字搞明白,思想立起来</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 中华文明五千年不辍,汉字之功居首。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 无论方言如何变迁,字形不变,文脉不断。秦并六国,书同文,乃能政令通达,天下一统。历代经典,赖汉字传世,今人犹可读孔孟、品老庄、诵李杜、赏苏辛。若汉字不存,文化何依?经典何传?精神何继?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 故曰:汉字者,中华文化最伟大之结晶也。欲立思想,先通文字;欲通文字,须明字源。圣贤书即字典,字典即圣贤书。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 老子骑青牛出关,留下五千言,字字珠玑;孔子韦编三绝,传下六经,句句精微。今日我辈,若能于汉字中窥见天地,方不负炎黄子孙之名。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 那鞋店小儿,吾与之讲了半个时辰,从“亡”讲到“死”,从“青”讲到“静”,又从“家”“安”“武”“信”略略举了几个例。小儿听得入神,作业也不写了,只管瞪着眼睛问:“还有吗?还有吗?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾笑曰:“有,多着呢。三千汉字,三千世界。你若愿意,爷爷以后慢慢讲给你。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 小儿重重点头。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 临行,他忽然问:“爷爷,您说的这些,老师会考吗?”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾一时语塞。良久,叹曰:“考不考,不打紧。重要的是——你知道了。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 走出鞋店,夜色已深,灯火阑珊。回首望时,那小儿仍在灯下,捧着作业本,似在端详那个“亡”字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 也许今夜之后,他再看这个字,会和从前不同了罢。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b style="font-size:22px;"> 九、结语:为往圣继绝学</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 夜已深,窗外万籁俱寂。忆起那鞋店小儿,不知他今日可还觉得语文难?若能让他明白“亡”非死、“青”多彩,或许他会发现,原来每个汉字都是一扇门,门后是五千年风光。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 张横渠先生有言:“为天地立心,为生民立命,为往圣继绝学,为万世开太平。”</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 继绝学之道,莫先于识字。字不识,何以读书?书不读,何以明理?理不明,何以立心立命?</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 吾老矣,不能登坛讲学,不能著书立说,唯以此短文,为汉字正名,为往圣继一息香火。若有缘人见之,能于一字一词间,窥见中华文明之博大精深,则此文之作,不虚也。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b> 是为新说文解字。</b></p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block"><b>丙午年正月十四 识者谨记</b></p>