<p class="ql-block">诗文作者:陳子瞻</p><p class="ql-block">文中图片:手机拍摄及网图(忱谢原作者)</p><p class="ql-block">美篇编号:570746</p> <p class="ql-block">无论巴渝土著,抑或迁客新朋,皆知渝州古城,有十七门之胜概。盖其下埋千古尘烟,蕴百代根脉;不识斯门者,难谓深谙此层峦毓秀、人杰地灵之壤也。</p><p class="ql-block"> 忆童稚之时,歌谣宛在:</p><p class="ql-block">城门城门几丈高,</p><p class="ql-block">骑马马,坐轿轿。</p><p class="ql-block">墙头爆起包谷泡,</p><p class="ql-block">拐角又见熨斗糕。</p><p class="ql-block">长江一带水码头,</p><p class="ql-block">嘉陵沿岸城墙高。</p><p class="ql-block"> 今试稽故纸,抖落千年烟瘴,辨沧桑之晦明焉。</p><p class="ql-block"> 考夫城门之始,肇自嬴秦,经赵宋而规制初成,至朱明而格局大定。周遭渝中半岛,延袤八里有余,列九开八闭之象,合十七门户之数。</p><p class="ql-block">周慎靓王五年,秦相张仪,挥鞭巴国故都江州,于江北嘴、渝中半岛彼岸间,始筑土城。南宋之季,蒙骑南犯,烽烟匝地。知府彭大雅,因山形就水势,垒石为垣,渝城之基,遂奠于此。大明洪武,卫指挥使戴鼎,踵旧址而葺新墉,布九宫八卦之阵,立九开八闭之营。逮及民国肇建,都市维新,垣墉次第拆埋,雉堞半入尘埃。迄今存者,凡七处遗址:东水、太平、通远三开,岿然尚存;人和一闭,孑立人间;千厮、南纪、储奇三门,仅余瓮城残垣。癸巳之年(2013),通远、东水二门,跻身全国重点文保之列,煌煌然焕其光华。</p><p class="ql-block"> 十七门者,早已熔铸为渝州之魂。今虽垣堞倾颓,门阙湮沉,而地名犹存:朝天、千厮、临江、储奇、金紫之名,巷陌相传;金汤之街、凤凰之台,遗迹可寻。</p> <p class="ql-block">值初冬之序,余虽老矣,亦效少年振衣鼓履。独行之所,人车混迹,音声若雷,亦难阻骛驟之速。自七星岗莲花池巴蔓子墓发轫,出通远,过金汤,穿山城巷而抵南纪;沿长江古渡,历储奇、东水,达两江交汇之朝天。不复见迎官接圣之盛仪,唯睹长江嘉陵奔流于东,惊涛拍岸,气象峥嵘。伫立雄关,顿觉天高水迥,心臆旷然,慨万古江河不息,溯今追古,一气贯通。复逆流而上,循嘉陵崖岸,经千厮、洪崖、临江,止于通远对垒之定远。环渝中八里之途,竟日六时,方得周览。</p><p class="ql-block">余以足丈量千年石径,以手摩挲百代苔痕,以心聆听万古潮音。目极处,江北嘴高楼林立,渝中半岛玄幻奇瑰。忽幻作大秦旌旗猎猎,役夫夯歌动地筑墙城;转瞬间,宋时蒙哥兵临钓鱼城,止翁凭险垒坚城,屹然为巴蜀屏障;又及洪武重庆卫指挥使排布营阵,十七门雄峙半岛,蔚为壮观;崇祯甲申,献贼掘隧破城,血沃残垣,哀鸿遍野;辛亥季秋,夏之时率龙泉义师,内外夹击,渝州光复,清祚遂终;复忆戊寅至甲申,倭夷肆虐,六载零十月狂轰滥炸,三万生灵喋血,百亿资财灰飞,此乃惨绝人寰之重庆大轰炸也。</p><p class="ql-block">抚青史之册,展千年卷帙,往事历历,撞击心扉。巴蔓子刎首留城,忠义炳焕,江波呜咽,涛声喧染。方知渝人之耿直坚韧、火辣刚肠,非缘率性,实乃巴山渝水之所孕,千年文脉之所钟也。</p><p class="ql-block">往事如残胶断片,记忆若碎玉流连。胸中似有两江潮涌,拍岸惊天,不禁仰首长啸,几无和颜。此吾之重庆,此吾之故乡也!恍如儿时倚窗梧,与故土默然相对。寂兮若长夜无垠,茫兮似沧海万里,此时无我,唯有渝州之山、之水、之城墙,亘古沧茫。</p> <p class="ql-block">余浪迹江湖,雅好诗词,人戏呼为“行吟客”。此番遍历十七门,乃赋七言古风数章,抒今古之思,酬魂梦之契。</p><p class="ql-block">开篇词·古渝城门赋(诗词各一首)</p><p class="ql-block">其一</p><p class="ql-block">江州渝州十七门,</p><p class="ql-block">沿江负郭筑金城。</p><p class="ql-block">九宫八卦藏玄妙,</p><p class="ql-block">开阖阴阳自有神。</p><p class="ql-block">古渝雄关瞻四野,</p><p class="ql-block">朝天迎圣接千旌。</p><p class="ql-block">东水千厮凝翠色,</p><p class="ql-block">唯通西蜀是通门。</p><p class="ql-block">其二·行香子</p><p class="ql-block">左带嘉陵,右襟长江。望巫峡、浩浩汤汤。九开八闭,雉堞苍苍。过古雄关,洪崖渡,千厮仓。</p><p class="ql-block">前朝烟垒,今世仙乡。轻轨驰、穿阁飞梁。危崖壁立,梯栈横江。醉海棠烟,宵灯影,七星岗。</p> <p class="ql-block">十七首城门诗赋:</p><p class="ql-block">一、 通远门</p><p class="ql-block">古渝半岛十七门,</p><p class="ql-block">唯此旱门通远程。</p><p class="ql-block">宋元明清轮番过,</p><p class="ql-block">克壮千秋堪为尊。</p><p class="ql-block">彭帅筑基南宋石,</p><p class="ql-block">明廷复缮卫川垠。</p><p class="ql-block">瓮城犹锁烽烟色,</p><p class="ql-block">文保碑前忆旧尘。</p><p class="ql-block"><br></p><p class="ql-block">小注:通远门是重庆古城“九开八闭”城门中唯一现存的陆路城门及保存较为完整的城墙遗址,始建于南宋彭大雅扩建重庆城时期(1190~1194)。现存结构为明洪武四年(1371)重建,定名“通远”,意为通往远方,正门题刻字“克壮千秋”,其瓮城设计体现军事防御功能。2013年被列为全国重点文物保护单位。</p> <p class="ql-block">二、金汤门</p><p class="ql-block">百丈壁崖卧金汤,</p><p class="ql-block">遗迹可循体心堂。</p><p class="ql-block">长江涌流覆滩坝,</p><p class="ql-block">犹闻棺山野花香。</p><p class="ql-block">坚城合契定远志,</p><p class="ql-block">古隘无争岁月长。</p><p class="ql-block">天官府边残径在,</p><p class="ql-block">珊瑚坝头映沧桑。</p><p class="ql-block">小注:金汤门在南纪门与通远门之间,城外是悬崖高谷,城门恰对着长江中珊瑚坝的上首,始建于公元1371年。金汤门是道闭门,其名字由来与通远门有关。通远门为重庆军事要塞,因此在建立通远门后又在其左右修建金汤门与定远门,寓意“金汤坚城,挥戈定远”。金汤门因地处偏僻,山高路险,这里从未发生过战事。因紧连通远门外的棺山坡,民谣唱“金汤门,木棺材,大小齐整”。而今金汤门内有天官府、体心堂、仁爱堂等遗址。</p> <p class="ql-block">三、南纪门</p><p class="ql-block">南屏拥翠映江天,</p><p class="ql-block">水陆交汇正回旋。</p><p class="ql-block">竹木蔬果卸码头,</p><p class="ql-block">安澜宽岸好撑船。</p><p class="ql-block">小雅遗篇铭胜迹,</p><p class="ql-block">千年商埠续新篇。</p><p class="ql-block">菜篮盈市炊烟暖,</p><p class="ql-block">不负南国之纪言。</p><p class="ql-block">小注:南纪门在城南偏西南角,瓮门面上游,西向,城门上横书“南屏拥翠”四字。南纪二字,出自《诗·小雅·四月》“滔滔江汉,南国之纪”,纪者理律也,总汇也。清代至民国时期作为水陆交通枢纽,承担长江木材运输、蔬菜批发等集散功能,民谣:“南纪门,菜篮子,涌进涌出”。</p> <p class="ql-block">四、凤凰门</p><p class="ql-block">珊瑚坝分江水流,</p><p class="ql-block">凤凰台崖筑门楼。</p><p class="ql-block">川道拐处牛羊跑,</p><p class="ql-block">十八梯上鸟啁啾。</p><p class="ql-block">丹凤传说留佳话,半城通衢记旧游。</p><p class="ql-block">九道拐边市井远,残台依旧枕汀洲。</p><p class="ql-block">小注:凤凰门为明代重庆卫指挥使戴鼎主持修建的重庆古城墙组成部分,属于闭门。因民间传说长江中珊瑚坝曾有凤凰来此栖息而得名“凤凰门”。明清时期,凤凰门是连接渝中半岛上下半城的重要通道,经十八梯直通较场口,周边九道拐形成以牛羊屠宰为主的市井景观。</p> <p class="ql-block">五、金紫门</p><p class="ql-block">金印紫绶镇衙门,</p><p class="ql-block">库藏金银聚集身。</p><p class="ql-block">风云际会只一霎,</p><p class="ql-block">时代高光照前程。</p><p class="ql-block">渝州谈判留鸿爪,</p><p class="ql-block">抗战烽烟聚杰英。</p><p class="ql-block">缆车道边遗址没,</p><p class="ql-block">柑橘香里忆昌荣。</p><p class="ql-block">小注:重庆金紫门紧靠储奇门,城门对着江面,其名源于“金印紫绶”的象征,系明初重庆卫指挥使戴鼎依据风水学说特设,没有瓮城。重庆城九开八闭十七座城门中,唯有储奇门和金紫门两座开门之间没有闭门。金紫门一带是上游江津、泸州等地柑橘收获后货船集中停靠售卖之地,后因修建缆车道撤毁,遗址无存。金紫城门对面即为重庆镇署衙门,四周有轿铺、茶酒肆热闹繁华。民谣:“金紫门,正对着镇台衙门”。这里还是官府金库所在地,特设此“开门”或与调遣军队及运输库藏金银有关。抗战时期,这里集中了国民党政军各方面首脑人物,蒋介石、冯玉祥、何应钦等时常出入。1945年9月4日,毛泽东、周恩来出席蒋介石在此举行的抗战胜利茶会,并与蒋介石进行单独交谈;10月8日,毛泽东在渝谈判40天之际,国民军事委员会政治部主任张治中在此举行盛大宴会,毛泽东在会上发表“关于国共商谈、和平统一、建设新中国”的致辞。</p> <p class="ql-block">六、 储奇门</p><p class="ql-block">大黄麝香鸢尾根,</p><p class="ql-block">药材帮铺治百病。</p><p class="ql-block">山货药材集散地,</p><p class="ql-block">富足昌盛储奇门。</p><p class="ql-block">白象街连川粤路,</p><p class="ql-block">贡品转运达天阍。</p><p class="ql-block">十万人迎忠魂至,</p><p class="ql-block">丹心永照国门尊。</p><p class="ql-block">小注:储奇门为重庆城正南门,因“储奇”寓含富足昌盛之意得名,该门自古为沟通上下半城交通要道,西南各省山货药材经此集散,明末清初白象街药材公会大楼成为鄂、湘、赣、粤药材商联通西南的中转站,明清朝廷贡品亦经此转运。重庆民谣:“储奇门,药材帮,医治百病。”1940年张自忠将军灵柩经此抵渝,引发十万人迎灵。</p> <p class="ql-block">七、人和门</p><p class="ql-block">总爷出巡火炮响,</p><p class="ql-block">坚城人和乃根本。</p><p class="ql-block">百年邮局供电所,</p><p class="ql-block">此巷全蜀第一灯。</p><p class="ql-block">睦邻自古兴邦道,</p><p class="ql-block">守隘从来赖众心。</p><p class="ql-block">老巷犹存旧时韵,</p><p class="ql-block">街灯还照往来人。</p><p class="ql-block">小注:人和门取“天时地利人和”之意,为闭门。门内曾有百年邮局与供电所,蜀地首个路灯便在此点亮,有“全蜀第一灯”之称。旧时总爷出巡时,此门内外火炮齐鸣,彰显“人和为根本”的治城理念。</p> <p class="ql-block">八、太平门</p><p class="ql-block">拥卫蜀东太平门,</p><p class="ql-block">府署县衙坐镇中。</p><p class="ql-block">金融洋行老鼓楼,</p><p class="ql-block">跨江东南抵黔湘。</p><p class="ql-block">白象街喧银号语,</p><p class="ql-block">老楼钟报午时风。</p><p class="ql-block">“拥卫”题痕今尚在,</p><p class="ql-block">蜀东屏障古今同。</p><p class="ql-block">小注:重庆古城格局自宋以降,太平门成为府衙行政中心,其门头阴刻“拥卫蜀东”字样,一般重庆十七门也以此门为首序。明清以后此门连片白象街成为金融洋行聚集地。重庆民谣:“太平门,老鼓楼,时辰报准”,言古城中心之意。</p> <p class="ql-block">九、太安门</p><p class="ql-block">龙门浩月隔江望,</p><p class="ql-block">太平门墙逝岁残。</p><p class="ql-block">积谷利民太平仓,</p><p class="ql-block">渔舟唱晚尽安澜。</p><p class="ql-block">望龙旧影沉波底,</p><p class="ql-block">官仓遗迹没尘寰。</p><p class="ql-block">巴渝十二景犹在,</p><p class="ql-block">夜月清辉照浅湾。</p><p class="ql-block">小注:太安门最初位于重庆古城墙东水门段的山崖断裂处,因地形险峻设闭门,正对巴渝十二景的“龙门浩月”,所以又称望龙门,现已不存。此处设有官仓,民谣:“太安门,太平仓,积谷利民。”</p> <p class="ql-block">十、东水门</p><p class="ql-block">并向东流逐浪远,</p><p class="ql-block">古楼对望真武山。</p><p class="ql-block">湖广商旅门下客,</p><p class="ql-block">车船争拥水陆滩。</p><p class="ql-block">四方井映龙门月,</p><p class="ql-block">会馆曾迎楚粤帆。</p><p class="ql-block">戴鼎筑门通楚地,</p><p class="ql-block">千年码头忆尘凡。</p><p class="ql-block">小注:东水门系明洪武初年指挥戴鼎所筑十七座城门中的“开门”,因与长江流向同向得名。地处外地客商贾、“湖广会馆”、水陆交通云集之处,重庆民谣:“东水门,有一个四方井,正对着真武山,鲤鱼跳龙门。”</p> <p class="ql-block">十一、翠微门</p><p class="ql-block">绫罗绸缎陕西路,</p><p class="ql-block">山陕大贾立商铺。</p><p class="ql-block">一水连坡抵墙古,</p><p class="ql-block">江霭空濛翠色疏。</p><p class="ql-block">丝绸之路通巴渝,</p><p class="ql-block">彩缎盈门映日舒。</p><p class="ql-block">陕商旧迹随波逝,</p><p class="ql-block">江风犹带锦绫裾。</p><p class="ql-block">小注:翠微门在朝天门与东水门之间,临长江且山岗青翠,取《尔雅·释山》“未及上翠微”之义。宋明清以降至民国时期,此地尽皆山陕客商经营丝绸业,重庆民谣:“翠微门,挂彩缎,五色鲜明。”</p> <p class="ql-block">十二、 朝天门</p><p class="ql-block">长江嘉陵沙嘴汇,</p><p class="ql-block">古渝雄关显精魂。</p><p class="ql-block">朝晖暮影入字水,</p><p class="ql-block">迎官接圣朝天门。</p><p class="ql-block">双江涌浪吞千壑,</p><p class="ql-block">一柱凌霄瞰万津。</p><p class="ql-block">宵灯映水成奇景,</p><p class="ql-block">不负巴渝第一门。</p><p class="ql-block">小注:朝天门为十七门之首,踞两江交汇要冲,古为迎官接圣之地,故名“朝天”。“字水宵灯”是古巴渝十二景之一,今朝天门已是重庆地标性景观。</p> <p class="ql-block">十三、 西水门</p><p class="ql-block">东水相望西水门,</p><p class="ql-block">轻波江上雾霭深。</p><p class="ql-block">快若腾云慢推磨,</p><p class="ql-block">跑马溜溜坝岸闻。</p><p class="ql-block">潮生潮落湮城堞,</p><p class="ql-block">马啸风鸣忆旧痕。</p><p class="ql-block">遥呼东岸城门影,</p><p class="ql-block">共守渝州岁月温。</p><p class="ql-block">小注:西水门为闭门,与东水门东西呼应,旧时门外是骑马闲溜的坝子,常有“跑马溜溜”的热闹景象,今已湮没于城市建设。</p> <p class="ql-block">十四、千厮门</p><p class="ql-block">粮棉如雪起船舱,</p><p class="ql-block">乃求千厮仓廪旺。</p><p class="ql-block">嘉陵连通水巷子,</p><p class="ql-block">万人挑桶送水忙。</p><p class="ql-block">诗经遗韵铭仓廪,</p><p class="ql-block">古渡长滋市井香。</p><p class="ql-block">花包如雪传民谣,</p><p class="ql-block">一江碧水润渝邦。</p><p class="ql-block">小注:千厮门为开门,名取《诗经·小雅·甫田》“乃求千斯仓”之意,古为粮棉仓储及百姓取水之地。门外码头漕运繁忙,民谣“千厮门,花包子,白雪如银”,今仅存部分瓮城遗址,周边已成繁华商业区。</p> <p class="ql-block">十五、洪崖门</p><p class="ql-block">洪崖胜景滴翠帘,</p><p class="ql-block">苏黄题刻壁洞沿。</p><p class="ql-block">百仞峭岩御敌障,</p><p class="ql-block">“大明神炮”独守关。</p><p class="ql-block">摩崖诗迹留仙笔,</p><p class="ql-block">古炮雄姿镇险滩。</p><p class="ql-block">今朝天际霓虹起,</p><p class="ql-block">滴翠风光入画看。</p><p class="ql-block">小注:洪崖门先开后闭,倚洪崖洞而建,“洪崖滴翠”乃古渝城八景之首,洞内存苏轼、黄庭坚题刻。城门处曾置大明铁炮,借百仞峭岩作为御敌屏障,今洪崖洞已是知名文旅景点。</p> <p class="ql-block">十六、 临江门</p><p class="ql-block">临江门连魁星楼,</p><p class="ql-block">城楼砥柱一望收。</p><p class="ql-block">要塞化作肥田本,</p><p class="ql-block">依然傲立未见羞。</p><p class="ql-block">雄关未破留英气,</p><p class="ql-block">粪码头边岁月悠。</p><p class="ql-block">魁星楼下人如织,</p><p class="ql-block">犹忆当年戍守秋。</p><p class="ql-block">小注:临江门为开门,自古是军事要塞,从未被攻破。后门外成为输送肥料的粪码头,民谣“临江门,粪码头,肥田有本”,见证了从军事要隘到市井烟火的变迁。</p> <p class="ql-block">十七、 定远门</p><p class="ql-block">舞刀弄棍较场坝,</p><p class="ql-block">连横金汤拱坚城。</p><p class="ql-block">左膀右臂不可缺,</p><p class="ql-block">挥戈西向定远门。</p><p class="ql-block">较场曾列千军阵,</p><p class="ql-block">古隘长撑半壁春。</p><p class="ql-block">“定远”初心今未改,</p><p class="ql-block">护持渝州万代宁。</p><p class="ql-block">小注:定远门为闭门,与金汤门左右拱卫陆路通远门,寓意“金汤坚城,挥戈定远”。门外较场坝是旧时练兵习武之地,民谣“定远门,较场坝,舞刀弄棍”,今遗迹难寻。</p> <p class="ql-block"> 乙巳2025年12月23日(星期二)于山城•虚谷斋</p>